«Men qanday bo‘lsam, o‘zimni o‘zim shunday qildim» (Hamfri Devi).

«Kimki vazifasini birov belgilab berishini kutsa, o‘ladi-yu, ishi bitmay qoladi» (Jeyms Lovell).

Oq uyda eshik og‘asi: «Polkovnik Krokketga yo‘l bering!» — deb qichqirganda, chekka o‘rmonzor viloyatidan kelgan kongressmen: «Polkovnik Krokket o‘ziga yo‘lni o‘zi ochadi!» — deb javob bergan ekan.

«Kambag‘allik noqulay, buni o‘zim tasdiqlay olaman, — degan edi Jeyms Garfild. — Ammo o‘ndan to‘qqiz holatda yosh yigitning boshiga tushishi mumkin bo‘lgan eng yaxshi narsa — kemadan suvga tashlanib, o‘zi cho‘kish yoki suzish majburiyatida qolishdir. Tanishlarim orasida qutqarishga arziydigan birorta ham odam cho‘kib ketganini ko‘rmaganman».

O‘z o‘rningizni va o‘zingizga munosib mavqeni egallang — shunda hamma bunga rozi bo‘ladi. Dunyo adolatli: u har bir odamga o‘z bahosini o‘zi belgilashga befarqlik bilan imkon beradi.

Kambag‘al lo‘li temirchi Solario rassom Koll Antonio del Fyorening qiziga qattiq oshiq bo‘ldi. Ammo unga qizni faqat otasidek yaxshi rassom bo‘lgan odamgina ola olishini aytishdi.

— Rassomlikni o‘rganib, qizingizga munosib bo‘lishim uchun menga o‘n yil muhlat berasizmi? — deb so‘radi Solario.

Koll Antonio lo‘li endi uni boshqa bezovta qilmaydi deb o‘ylab, rozi bo‘ldi. O‘n yil tugashiga yaqin qirolning singlisi Koll Antonioga Bibi Maryam va go‘dak suratini ko‘rsatdi. Rassom suratni eng yuksak so‘zlar bilan maqtadi — va uning muallifi Solario ekanini bilib, hayratdan qotib qoldi. Ulkan qat’iyati unga sevgan qizini olib berdi.

Oilasining gerbi qanday ekanini so‘rashganda, o‘zini o‘zi yaratgan bir Amerika prezidenti: «Bir juft shimarilgan yeng», — deb javob bergan ekan.

O‘g‘lingizga millionlaringizni qoldirishingiz mumkin, ammo unga haqiqatan biror narsa berdingizmi? Boylik orttirish jarayonida sizga kelgan intizom, tajriba va kuchni unga o‘tkaza olmaysiz. Erishishning zavqini, faqat o‘sishda his qilinadigan quvonchni, aniqlik, tartib, tezkorlik, sabr va halollik odatlari tarbiyalagan xarakterni unga topshira olmaysiz. Siz o‘g‘lingiz siz to‘xtagan joydan boshlasin deb o‘zingizni qiynab, uni eski fermadagi mashaqqatlardan, mahrumliklardan asrayman deb o‘yladingiz. Ammo uning qo‘liga hassa o‘rniga qo‘ltiqtayoq tutqazdingiz, undan o‘zini rivojlantirish va yuksaltirish ishtiyoqini tortib oldingiz.

1857-yildagi katta moliyaviy inqiroz paytida Angliyada mehmon bo‘lib yurgan amerikalik astronom Mariya Mitchell bir ingliz xonimidan mulk qolmagan qizlar nima qilishini so‘radi.

— Akalarining hisobidan yashaydi, — degan javob keldi. — Pul qolmasa, amerikalik qizlar nima qiladi?

— Ishlab topadi, — javob berdi Mitchell.

Butun umr suyab kelingan odamlar inqiroz paytida kamdan-kam biror narsaga yaraydi. Baxtsizlik kelganda ular suyanadigan odam izlaydi. Suyanchiq bo‘lmasa, yiqiladi. Yiqilgach esa ag‘darilgan toshbaqadek yoki otdan tushgan sovutli ritsardek ojiz qoladi.

«Odamning eng yaxshi do‘stlari — o‘nta barmog‘i», — degan edi xotinini Amerikaga kemaning eng arzon qavatida olib kelgan Robert Kolyer.

Bolalarni olib, ulardan erkak yasab chiqaradigan tegirmon yo‘q. Siz «imkonim yo‘q» deb ataydigan narsa ehtimol yagona imkoningizdir. O‘rningiz siz uchun tayyorlanishini kutmang — uni o‘zingiz yarating. Kimdir sizni ko‘tarib qo‘yishini kutmang — o‘zingizni o‘zingiz ko‘taring.

Betxoven shogirdi Moshelesning asarini ko‘zdan kechirayotib, oxirida «Tamom, Xudoning yordami bilan» degan yozuvni ko‘rdi va uning ostiga: «Inson, o‘zingga o‘zing yordam ber», — deb yozib qo‘ydi.

Bir kambag‘al, tushkun yigit ko‘prikda baliq ovlayotganlarni loqayd tomosha qilib turardi. Oxiri baliqqa to‘la savatga yaqinlashib, xo‘rsindi:

— Shu baliqlar menda bo‘lganida, baxtli bo‘lardim. Sotib, ovqat va boshpana olardim.

— Men senga shuncha va shunday yaxshi baliq beraman, — dedi uning gapini eshitib qolgan savat egasi, — agar menga kichik bir xizmat qilib bersang.

— Qanday xizmat?

— Men bir ish bilan ketib kelgunimcha qarmog‘imga qarab tur.

Taklif mamnuniyat bilan qabul qilindi. Chol uzoq yo‘qolib ketdi, yigit esa baliqlarni birin-ketin tortib oldi. Chol qaytib kelgach, yigit tutgan baliqlarni sanab, unga topshirdi va dedi:

— Va’damni bajardim, senga tutgan baliqlarimni beraman. Endi bir maslahat: bundan keyin boshqalar biror narsaga ega ekanini ko‘rsang, orzu qilib vaqt o‘tkazma — o‘zing qarmoq tashla.

Shotlandiya ko‘lida to‘satdan ko‘tarilgan bo‘ron sayyohlar qayig‘ini ag‘darib yubormoqchi bo‘ldi. Hal qiluvchi lahza kelgandek tuyulganda, guruhdagi eng katta va eng baquvvat odam qo‘rquvdan titrab: «Kelinglar, duo qilamiz!» — dedi. «Yo‘q, yo‘q, birodar, — deb qichqirdi qo‘pol keksa qayiqchi, — duoni kichkina odam qilsin. Sen eshkakni ol!»

«Har kim o‘z taqdirining ustasi», — degan Sallyustiy. Inson o‘z taqdirining me’mori bo‘libgina qolmay, g‘ishtlarini ham o‘zi terishi kerak. Yigirma uch yoshli Bayard Teylor: «Men o‘z aqlimning haykalini yo‘nuvchi haykaltarosh bo‘laman», — deb yozgan edi.

Haqiqiy muvaffaqiyat uchun dunyoda yagona qonuniy to‘lov vositasi — mehnat. Muvaffaqiyatni hech qachon «chegirmada» topolmaysiz. Muvaffaqiyat ibodatxonasining eshigi hech qachon ochiq qoldirilmaydi. Unga kirgan har bir odam o‘z eshigini o‘zi yasaydi va bu eshik uning ortidan boshqalar uchun yopiladi.

Boston universiteti asoschisi Ayzek Rich Bostonga bor-yo‘g‘i to‘rt dollar bilan kelgan edi. U ham bolalar uchun bo‘sh ish topolmadi, ammo nima bo‘pti? U o‘ziga ish yaratdi. Bir taxta topib, ko‘cha muyulishida undan ustritsa sotadigan peshtaxta yasadi. Qo‘l arava qarzga olib, uch mil narida turgan baliqchi kemasiga bordi, uch qop ustritsa sotib oldi va aravada olib keldi. Shu tarzda boshlangan ishdan katta boylik o‘sib chiqdi.

Daho deb ataladigan narsaning to‘qson foizi qat’iyatli, tinimsiz mehnatning, ko‘p hollarda esa oddiy og‘ir ishning natijasi. Dahoni «cheksiz mashaqqat chekish qobiliyati» deb ta’riflashlari bejiz emas. Parlamentni hayratga solgan Sheridanning «yorqin» va «bir zumda aytilgan» hazil-mutoyibalari aslida oldindan puxta ishlangan, sayqallangan va har qanday vaziyat uchun daftarchaga yozib qo‘yilgan ekan. Betxoven musiqasida kamida o‘n ikki marta yozilib, qayta yozilmagan taktni topish qiyin.

Glazgolik qo‘lqop tikuvchining bir shogirdi shunchalik kambag‘al ediki, sham yoki o‘tin sotib olishga ham qurbi yetmasdi. U ko‘chadagi do‘kon oynalaridan tushgan yorug‘likda o‘qir, do‘konlar yopilgach esa bir qo‘li bilan kitobni ushlab, ikkinchisi bilan chiroq ustuniga yopishib, ustun tepasiga chiqib o‘qirdi. Amerikadagi deyarli har qanday boladan kamroq imkoniyatga ega bu bola Shotlandiyaning eng taniqli olimiga aylandi.

Shaxsiy qadr — o‘zingiz zarb qiladigan tanga; har kimni u o‘ziga qo‘shgan qiymatga qarab baholashadi. Franklin bir vaqtlar eng katta hashamati Filadelfiya ko‘chalarida yeyiladigan bir tiyinlik bulochka bo‘lgan kambag‘al bosmaxona shogirdi edi. Maykl Faradey temirchining o‘g‘li edi, otasi uni o‘n uch yoshida Londondagi kitob muqovalovchiga shogirdlikka berdi. Maykl o‘zi muqovalagan kitoblarning mazmunini o‘rganib, kelajakdagi buyukligiga poydevor qo‘ydi: boshqalar ketgandan keyin ham kechasi qolib, qimmatli kitoblarni o‘qirdi.

Taqdir bilan kurashib, dunyoda biror ish qilmoqchi, kimdir bo‘lmoqchi bo‘lgan yoshlar bir narsani tushunsa edi: buyuk odamlarning shon-shuhratining qanchalik katta qismi oddiy, mashaqqatli, tinimsiz mehnatga qarzdor ekanini. Bu ularga qanchalik ilhom va dalda bergan bo‘lardi!