Kasb-hunar va dehqonchilik
Kaykovus har bir halol kasbni hurmat qiladi. Ey farzand, deydi u, qaysi kasbni tanlasang ham, uni puxta egalla. Hunarni yarim-yorti bilgan usta hunarsizdan ham yomonroq, chunki hunarsiz hech bo‘lmasa o‘zini usta deb da’vo qilmaydi.
Muallif kitobida tabiblik, munajjimlik, shoirlik, sozandalik, savdogarlik, dehqonchilik kabi ko‘plab kasblarga alohida to‘xtaladi va har birining odobini tushuntiradi. Masalan, tabib bemorning dardini yaxshilab so‘rab-surishtirsin, bilmagan narsada taxmin bilan dori bermasin; shoir she’rini sodda va tushunarli qilsin, birovning she’rini o‘ziniki qilib ko‘rsatmasin; sozanda o‘z tinglovchisining kayfiyatini sezsin va o‘rinsiz kuy chalmasin. Har bir kasbning umumiy qoidasi bir: ishni puxta bil, halol qil va mijozingni hurmat qil.
Kaykovus dehqonchilikni alohida hurmat bilan tilga oladi. Dehqon — butun dunyoning boquvchisi, deydi u. Dehqonchilik qilsang, har ishni o‘z vaqtida qil: ekish vaqtida ek, sug‘orish vaqtida sug‘or, o‘rim vaqtida o‘r. Bir kunlik kechikish ba’zan butun yillik hosilni yo‘qotadi. Yeringni yaxshi bil, uni charchatib qo‘yma, ishchilaringning haqini vaqtida to‘la.
Muallif hunarmandlarga ham shunday nasihat qiladi: ishini kechiktirma, va’dasini bajar, mijozni aldamas. «Ertaga tayyor bo‘ladi» deb bir haftalab cho‘zgan usta ham ishini, ham mijozini yo‘qotadi. Arzon material ishlatib, qimmat narx so‘rama.
Kaykovus kasb tanlashda o‘z qobiliyatingni bilishni ham maslahat beradi. Har kim har ishga yaramaydi. Bir odam qo‘li bilan yaxshi ishlaydi, boshqasi tili bilan, uchinchisi qalami bilan. O‘zingga mos kasbni topsang, ishing ham yengil bo‘ladi, natijasi ham yaxshi.
Hikoyat. Bir keksa kulolning ikki shogirdi bor ekan. Birinchisi tez ishlar, kuniga o‘nta ko‘za yasar, lekin ularning yarmi pishirishda yorilib ketar ekan. Ikkinchisi sekin ishlar, kuniga besh-oltita ko‘za yasar, lekin bittasi ham yorilmas ekan. Birinchi shogird ustozidan: «Men ko‘proq ishlayapman, nega siz uni ko‘proq maqtaysiz?» deb so‘rabdi. Ustoz ikki shogirdning ko‘zalarini bozorga olib chiqibdi. Kechqurun qaytib kelib: «Sening o‘nta ko‘zangdan beshtasi sotildi, chunki qolgani yorilgan edi. Uning oltita ko‘zasi hammasi sotildi va yana ikki kishi buyurtma berdi. Bozor ko‘za sonini emas, ko‘za sifatini sanaydi», debdi.
Bugungi kun uchun: Kasb tanlayotgan yoshlar ko‘pincha «qaysi kasb ko‘p pul keltiradi?» deb so‘raydi. Kaykovus esa boshqa savollarni berishni o‘rgatadi: men nimani yaxshi qila olaman? Qaysi ishni puxta egallashga tayyorman? Har qanday kasbda — dasturchi, shifokor, usta, fermer, sotuvchi — puxta va halol ishlagan odam o‘z o‘rnini topadi. Va «ertaga tayyor bo‘ladi» deb va’da berishdan oldin, chindan ham ertaga tayyor bo‘lishini tekshiring.