Kaykovus kitobining so‘nggi boblaridan biri javonmardlik haqida. «Javonmard» so‘zi fors tilida «yosh yigit» ma’nosini anglatadi, ammo Sharqda u mardlik, olijanoblik, saxovat va so‘zga vafo kabi fazilatlarni o‘zida jamlagan kishini bildirgan. Javonmardlik — o‘ziga xos axloq yo‘li edi.

Ey farzand, deydi Kaykovus, javonmardlikning asosi uchta narsa: aytgan so‘zingni qilish, rost gapirish va sabrli bo‘lish. Va’da berib, bajarmagan odam javonmard emas. Yolg‘on so‘zlagan odam javonmard emas. Har kichik qiyinchilikda shikoyat qiladigan, yarim yo‘lda to‘xtaydigan odam javonmard emas.

Muallif javonmardning boshqa belgilarini ham sanaydi: u zaifni himoya qiladi, kuchliga xushomad qilmaydi; qilgan yaxshiligini minnat qilmaydi; birov unga yaxshilik qilsa, uni unutmaydi; o‘z manfaati uchun do‘stini sotmaydi; dushmanining ham haqqini tan oladi. Javonmard o‘z nafsiga hukmron bo‘ladi, nafsi esa unga hukmron bo‘lmaydi.

Kaykovus javonmardlikni hamma tabaqa uchun ochiq deb biladi. Bu faqat sipohiylar yoki saroy ahliga xos fazilat emas: savdogar ham, hunarmand ham, olim ham javonmard bo‘lishi mumkin. Javonmard savdogar mijozini aldamaydi, javonmard hunarmand ishini chala qoldirmaydi, javonmard olim bilimini sotmaydi.

Muallif saxovatni javonmardlikning yuragi deb biladi. Lekin saxovat ham aql bilan bo‘lsin: bor-yo‘g‘ingni berib, keyin o‘zing muhtoj bo‘lib qolish ham to‘g‘ri emas. Muhtojga ber, nomunosibga berma; berganingni yashirib ber, toki oluvchining yuzi qizarmasin.

Hikoyat. Bir yo‘lovchi kechasi sahroda adashib qolib, bir chodirga duch kelibdi. Chodir egasi uni mehmon qilibdi: bor-yo‘q ovqatini dasturxonga qo‘yibdi, issiq joyga yotqizibdi. Ertalab yo‘lovchi ketayotib, chodir egasining otini ko‘rib qolibdi — sahroda bunday chiroyli ot kam uchrar ekan. U: «Shu otingizni menga soting, istagan narxingizni beraman», debdi. Chodir egasi kulibdi: «Kecha sizga bergan ovqatim — mana shu otimning oxirgi yemi uchun saqlagan arpadan pishirilgan non edi. Mehmonga sotib bo‘lmaydigan narsani berdim, endi sotadigan narsani so‘rayapsizmi?» Yo‘lovchi uyalib, uning qo‘lini o‘pibdi va keyinchalik uning oilasiga ko‘p yaxshilik qilibdi.

Bugungi kun uchun: Bugungi javonmardlik kichik ishlarda ko‘rinadi: kelishilgan vaqtda kelish, qarzni so‘ratmasdan qaytarish, sinfda kamsitilgan o‘quvchining yonida turish, yordam qilib, uni ijtimoiy tarmoqqa joylamaslik. «So‘zimning ustidan chiqaman» degan odamlar kamaygan sari ularning qadri oshib bormoqda. O‘zingizdan bir haftaga bir sinov qiling: berilgan har bir va’dani yozib boring va qanchasini bajarganingizni hisoblang.