Asl nasab va hunar
Kaykovus o‘zi shahzoda bo‘lsa ham, faqat nasab bilan maqtanishni yoqtirmaydi. Ey farzand, deydi u, yaxshi oiladan chiqqaning — yaxshi, ammo bu sening xizmating emas, ota-bobolaringning xizmati. Agar o‘zingda hunar va fazilat bo‘lmasa, nasabing seni qutqarmaydi. Odamlar «falonchining nabirasi» deb seni bir-ikki marta hurmat qilishi mumkin, ammo uchinchi marta hunaringga qaraydi.
Muallif fikricha, aql va hunar nasabdan ustun. Nasab — ota-onadan qolgan ism, hunar esa o‘z mehnating bilan topgan boyliging. Ismni olib qo‘yish mumkin, mulkni tortib olish mumkin, ammo boshingdagi bilim va qo‘lingdagi hunarni hech kim tortib ololmaydi. Boylik ketadi, hunar qoladi.
U shuningdek, odamning qadri tashqi ko‘rinishida emas, ichki fazilatlarida ekanini aytadi. Chiroyli kiyim kiygan nodon — zarhal qinga solingan yog‘och qilichga o‘xshaydi: tashqarisi yaltiraydi, ichida hech narsa yo‘q. Oddiy kiyimdagi bilimdon esa eski qindagi o‘tkir po‘latga o‘xshaydi.
Shu bilan birga, Kaykovus yaxshi nasabni ham kamsitmaydi. Agar senga yaxshi nom meros qolgan bo‘lsa, uni bulg‘ama, deydi u. Ota-bobong qozongan obro‘ni yomon ishing bilan to‘kma. Yaxshi nasab — mas’uliyat: odamlar sendan ko‘proq kutadi.
Hikoyat. Bir saroyda ikki yigit xizmat qilar ekan. Biri mashhur oiladan, ikkinchisi oddiy temirchining o‘g‘li. Nasabli yigit doim bobolarining jasoratini gapirar, ishga esa beparvo qarar ekan. Temirchining o‘g‘li kam gapirib, ko‘p ishlar ekan. Bir kuni hukmdor ulardan qaysi biri yangi ko‘prik qurilishiga boshchilik qilishini so‘rabdi. Nasabli yigit: «Mening bobom shu shaharni bosib olgan!» debdi. Temirchining o‘g‘li esa ko‘prikning chizmasini ko‘rsatibdi. Hukmdor kulib: «Bobongning ishi tugagan, endi sening ishingni ko‘rmoqchiman», debdi va ishni temirchining o‘g‘liga topshiribdi.
Bugungi kun uchun: Bugun ham ba’zilar «otam kim ekanini bilasanmi?» deb gapiradi. Lekin ish beruvchi diplomni, portfelni, qila olgan ishingizni so‘raydi. Qayerdan chiqqaningiz sizni eshikdan kiritishi mumkin, lekin xonada qolishingizni faqat bilimingiz va mehnatingiz belgilaydi. Agar oilangiz yaxshi nom qoldirgan bo‘lsa — uni oqlang; agar oddiy oiladan bo‘lsangiz — xavotir olmang, ko‘p buyuklar ham shunday boshlagan.