Kaykovus kitobining eng uzun va eng ko‘p iqtibos keltiriladigan qismlaridan biri so‘z odobiga bag‘ishlangan. Ey farzand, deydi u, gapirishni o‘rgan, lekin undan ham ko‘proq — qachon jim turishni o‘rgan. Ko‘p bilib oz gapirgan kishi aqlli sanaladi; oz bilib ko‘p gapirgan kishi esa tez orada o‘z nodonligini oshkor qiladi.

Muallif so‘zni to‘rt turga ajratadi, deyish mumkin. Ba’zi so‘zni bilish ham, aytish ham kerak; ba’zisini bilish kerak, ammo aytmaslik kerak; ba’zisini aytsa bo‘ladi, lekin bilishning hojati yo‘q; ba’zisini esa na bilish, na aytish kerak. Aqlli odam har gapdan oldin o‘ylaydi: bu gap kerakmi, bu vaqtda kerakmi, bu odamga kerakmi?

Kaykovus rostgo‘ylikni so‘z odobining asosi deb biladi. Yolg‘on gapirma, deydi u, chunki bir yolg‘onni yashirish uchun o‘nta yolg‘on to‘qishga to‘g‘ri keladi. Ammo u yana bir nozik maslahat beradi: rost bo‘lsa ham, yolg‘onga o‘xshab ketadigan gapni aytishdan saqlan. Ishonib bo‘lmaydigan haqiqatni guvohsiz va dalilsiz aytsang, odamlar seni yolg‘onchi deb biladi va keyin haqiqiy gaplaringga ham ishonmay qo‘yadi.

Muallif yana shuni aytadi: birovning gapini bo‘lma; kimdir gapirayotganda uning so‘zini tugatishini kut. Bilmagan narsangni bilganday ko‘rsatma. Agar biror narsani so‘rashsa va bilmasang, «bilmayman» deyishdan uyalma — bu uyat emas, bilmay turib javob berish uyat. Hech kimning ayblarini uning orqasidan gapirma; sening oldingda boshqalarni g‘iybat qilgan odam boshqalarning oldida seni ham g‘iybat qiladi.

So‘zning ohangi ham muhim. Bir gapni yumshoq aytsang, eshik ochadi; qo‘pol aytsang, eshik yopiladi. Achchiq haqiqatni ham shirin so‘z bilan yetkazish mumkin. Qo‘pol so‘z — kamon o‘qiga o‘xshaydi: otilgandan keyin qaytarib bo‘lmaydi.

Hikoyat. Bir hukmdor tush ko‘ribdi: uning hamma tishlari to‘kilib ketgan emish. Tush ta’birchini chaqiribdi. Birinchi ta’birchi: «Hazratim, sizning ko‘z oldingizda butun qarindoshlaringiz birin-ketin o‘ladi», debdi. Hukmdor g‘azablanib, uni haydab yuboribdi. Ikkinchi ta’birchini chaqiribdi. U: «Hazratim, muborak bo‘lsin, siz barcha qarindoshlaringizdan uzoq umr ko‘rasiz», debdi. Hukmdor xursand bo‘lib, unga sovg‘a beribdi. Ikki ta’birchi aslida bir xil narsani aytgan edi, faqat biri so‘zni bilib ishlatgan, ikkinchisi esa yo‘q.

Hikoyat. Bir donishmanddan: «Siz nega bunchalik kam gapirasiz?» deb so‘rashibdi. U: «Men gapirganim uchun ko‘p marta pushaymon bo‘ldim, ammo jim turganim uchun bir marta ham pushaymon bo‘lmadim», deb javob beribdi. Bu fikr Sharqda turli donishmandlarga nisbat beriladi va Kaykovusning «ko‘p bilib oz gapir» degan nasihatiga juda mos keladi.

Bugungi kun uchun: Ijtimoiy tarmoqlarda yozilgan har bir izoh — otilgan o‘q. Uni o‘chirsangiz ham, kimdir skrinshot olib qo‘ygan bo‘lishi mumkin. Yozishdan oldin uch savol bering: bu rostmi? Bu kerakmi? Bu yaxshi niyat bilan aytilyaptimi? Suhbatda «bilmayman, lekin aniqlab beraman» degan gap «hamma narsani bilaman»dan ko‘ra ko‘proq hurmat keltiradi. Tanqid qilmoqchi bo‘lsangiz ham, avval yaxshi tomonini ayting — shunda odam sizni eshitadi.