Kibr va kamtarlik — «Qutadg‘u bilig»dagi muhim qarama-qarshiliklardan biri. Yusuf Xos Hojib kibrni eng xavfli illatlardan biri, kamtarlikni esa eng chiroyli fazilatlardan biri deb biladi.

Muallif kibrni tutunga o‘xshatadi. Tutun yuqoriga ko‘tariladi, lekin u hech narsa emas — bir zumda tarqab ketadi. Mag‘rur odam ham o‘zini baland ko‘rsatadi, lekin uning ichi bo‘sh. Kamtar odam esa daraxtga o‘xshaydi: qancha ko‘p meva bersa, shoxlari shuncha pastga egiladi. Bu o‘xshatish Sharq hikmatida juda mashhur va asar ruhiga to‘liq mos.

Kibr qayerdan keladi? Muallif fikricha, odam omad, boylik yoki mansab kelganda kibrlanadi. Bu yerda yana Oyto‘ldining ramzi eslanadi: baxt — oy, u to‘lib, so‘ng kamayadi. Agar omad kelganda kibrlansang, omad ketganda hamma sendan yuz o‘giradi, chunki sen ham ulardan yuz o‘girgan eding. Agar omad borida kamtar bo‘lsang, omad ketsa ham, odamlar senga hurmat bilan qaraydi.

Kamtarlik — ojizlik emas. Muallif bu ikkisini ajratadi. Kamtar odam o‘z qadrini biladi, lekin uni boshqalarga ko‘z-ko‘z qilmaydi. U kuchli bo‘lsa ham, kuchini zaiflarga ko‘rsatmaydi. U bilimli bo‘lsa ham, bilmaganlarni mensimay qo‘ymaydi. Ojiz odam esa o‘z qadrini bilmaydi, har kimning oldida o‘zini xor qiladi. Bu kamtarlik emas, balki o‘zini hurmat qilmaslik.

Hukmdorga muallif kamtarlikni ayniqsa tavsiya qiladi. Hukmdor xalqdan yuqorida turadi, lekin agar u xalqni mensimasa, xalq ham uni sevmaydi. Kamtar hukmdor oddiy odamlar bilan gaplashadi, ularning dardini tinglaydi, ularning maslahatini oladi. Bunday hukmdor xalqning qalbida yashaydi.

Kamtarlikning yana bir tomoni — o‘z xatosini tan olish. Mag‘rur odam hech qachon xato qilmayman, deb o‘ylaydi. Shuning uchun u xatosini tuzatmaydi va xato ustiga xato qiladi. Kamtar odam esa «men xato qildim» deyishdan uyalmaydi va shuning uchun tez o‘sadi. Muallif fikricha, xatoni tan olish — aqllilikning belgisi.

Maqtovga munosabat ham kamtarlikning sinovi. Kimdir sizni maqtasa, shishib ketmang, deydi muallif. Maqtovchi ko‘pincha sizdan nimadir kutadi. Tanqidchi esa, garchi gapi achchiq bo‘lsa ham, ko‘pincha sizning yaxshiligingizni istaydi. Aqlli odam maqtovdan ehtiyot bo‘ladi va tanqidga quloq soladi.

Kamtarlik va o‘lim haqidagi fikrlar ham asarda bor. Muallif aytadi: shoh ham, gado ham oxir-oqibat bir xil yerga kiradi. Qabr hammani teng qiladi. Bu haqiqatni yodda tutgan odam kibrlanmaydi. Bugun qanchalik baland bo‘lsang ham, ertaga hamma qatori tuproqqa aylanasan. Faqat yaxshi ishing va yaxshi noming qoladi.

Bugun, ijtimoiy tarmoqlar davrida, kibr ko‘pincha ko‘z-ko‘z qilish shaklida namoyon bo‘ladi: kiyim, telefon, mashina, sayohat. Yusuf Xos Hojib bunday odamlarga, ehtimol, shunday derdi: bularning hammasi oy kabi, to‘lib, kamayadi. Sizni boshqalar ko‘z-ko‘z qilgan narsangiz uchun emas, qanday odam ekaningiz uchun eslaydi.