Yusuf Xos Hojib mehnatni insonning eng muhim burchi va baxtning asosi deb biladi. Uning fikricha, hech narsa o‘z-o‘zidan kelmaydi: bilim ham, boylik ham, obro‘ ham mehnat bilan topiladi. Mehnatsiz kelgan narsa esa tez ketadi.

Asardagi qahramonlarning hayoti buning yorqin misoli. Oyto‘ldi hukmdor saroyiga tayyor mansab kutib kelmadi. U yo‘l bosdi, tanishdi, o‘rgandi, kichik ishlardan boshladi va halol xizmati bilan vazirlikkacha ko‘tarildi. O‘gdulmish ham otasining o‘g‘li bo‘lgani uchun emas, o‘z aqli va mehnati bilan hukmdorning ishonchini qozondi. Muallif shuni ko‘rsatadi: baxt mehnat qilganlarga keladi.

Dangasalik haqida muallif qattiq gapiradi. Dangasa odam vaqtini behuda o‘tkazadi, keyin boshqalarni ayblaydi. U ish qilmasdan baxt kutadi, lekin baxt dangasaning eshigini taqillatmaydi. Muallif fikricha, dangasalik — kambag‘allikning onasi. Bugun ishlamagan odam ertaga muhtoj bo‘ladi.

Jamiyatdagi har bir kasb egasini muallif hurmat bilan tilga oladi. Dehqonni u xalqning boquvchisi, deydi: u yer haydaydi, urug‘ sochadi, hosil yig‘adi va hamma uning mehnatidan to‘yadi. Chorvador qo‘y, ot, tuya boqadi, xalqni go‘sht, sut, jun, ulov bilan ta’minlaydi. Savdogar uzoq yo‘llarni bosib, kerakli narsalarni olib keladi. Hunarmand — temirchi, duradgor, kosib, zargar — hayotni qulay va chiroyli qiladi. Muallif fikricha, bularning hech biri past ish emas. Har bir halol mehnat hurmatga loyiq.

Hukmdorga muallif maslahat beradi: mehnatkashlarning haqqini ber. Dehqonga ortiqcha soliq solma, savdogarning yo‘lini xavfsiz qil, hunarmandning ishini qadrla. Agar mehnatkash xalq rozi bo‘lsa, davlat boy bo‘ladi. Agar ular ezilsa, davlatning xazinasi ham bo‘shaydi.

Mehnatning yana bir tomoni — ishni puxta bajarish. Muallif har bir xizmatchi, amaldor, kasb egasi haqida gapirganda, ularning ishini halol va sifatli bajarishini talab qiladi. Chala ish ishsizlikdan yomonroq, chunki u boshqalarni ham aldaydi. Oshpaz taomni pok tayyorlasin, kotib xatni xatosiz yozsin, xazinachi hisobni aniq yuritsin. Har kim o‘z ishining ustasi bo‘lsin.

Muallif vaqtning qadrini ham mehnat bilan bog‘laydi. Umr qisqa, deydi u, har bir kun qaytib kelmaydigan sarmoya. Kim vaqtini behuda o‘tkazsa, umrini behuda o‘tkazadi. Kitob oxirida muallifning o‘zi yoshligining tez o‘tganidan afsuslanishi ham shu fikrga bog‘liq: vaqt borida ishla, o‘rgan, yaxshilik qil, chunki keyin kuch ham, vaqt ham qolmaydi.

Mehnat va halollik ajralmas. Muallif halol mehnat bilan topilgan oz narsa harom yo‘l bilan topilgan ko‘p narsadan yaxshiroq ekanini ta’kidlaydi. Halol non odamga kuch beradi, harom boylik esa uni ichdan yemiradi. Pora, o‘g‘rilik, aldov bilan boyigan odam hech qachon xotirjam yashamaydi.

Bugungi yosh odam uchun mehnat haqidagi bu saboqlar oddiy, lekin juda muhim. Imtihonga tayyorlanayotgan bo‘lsangiz, har kungi oz-ozdan mehnat oxirgi haftadagi tunlarni uxlamay o‘qishdan ko‘ra ko‘proq natija beradi. Kasb tanlayotgan bo‘lsangiz, «obro‘li» kasbni emas, o‘zingiz sevgan va halol mehnat qila oladigan kasbni tanlang. Yusuf Xos Hojibning fikricha, har qanday halol kasb — hurmatga loyiq yo‘l.