«Qutadg‘u bilig»da do‘stlik haqida ko‘p gapiriladi, chunki muallif fikricha, odamning taqdiri ko‘p jihatdan uning atrofidagi odamlarga bog‘liq. Yaxshi do‘st seni yuksaltiradi, yomon do‘st esa pastga tortadi. Shuning uchun do‘st tanlash — hayotdagi eng muhim qarorlardan biri.

Muallif do‘stni sinab ko‘rishni maslahat beradi. Kimdir bilan tanishib, darhol unga butun ko‘nglingni ochma. Avval uni turli holatlarda kuzat: u g‘azablanganda nima qiladi, unga omad kelganda o‘zgaradimi, sen qiyin ahvolga tushganingda yoningda qoladimi. Yaxshi kunlarda do‘st ko‘p bo‘ladi, haqiqiy do‘st esa qiyin kunda ko‘rinadi.

Asarda do‘stlarning turlari haqida ham fikrlar bor. Bir xil do‘st senga manfaati uchun yaqinlashadi: senda mansab yoki boylik bor ekan, u yoningda; ular ketdimi, u ham ketadi. Boshqa xil do‘st sening yaxshiligingni chin dildan istaydi: u seni maqtamaydi, kerak bo‘lsa, xatoingni yuzingga aytadi, lekin orqangdan seni himoya qiladi. Muallif ikkinchi xil do‘stni oltindan qimmat deb biladi.

Yomon odamlardan uzoq yurish ham aqlning belgisi. Muallif yomon hamrohni ko‘mirga o‘xshatadi: u yonib turgan bo‘lsa, kuydiradi; o‘chgan bo‘lsa ham, qo‘lingni qoraytiradi. Yaxshi hamroh esa atir sotuvchiga o‘xshaydi: undan atir sotib olmasang ham, xushbo‘y hid senga yuqadi. Bu o‘xshatish Sharqda keng tarqalgan bo‘lib, asar ruhiga juda mos keladi.

Muomala odobi haqida ham asarda ko‘p maslahat bor. Kattalarni hurmat qil, kichiklarga mehribon bo‘l. Odamlarga yuzingni ochiq tut, chunki qovog‘i solingan odamdan hamma qochadi. Boshqalarning aybini qidirma, o‘z aybingni ko‘r. Kimgadir yaxshilik qilsang, uni minnat qilma. Kimdandir yaxshilik ko‘rsang, uni hech qachon unutma.

Dushman haqida ham muallif ehtiyotkorlikni o‘rgatadi. Dushmanni kichik sanama, deydi u. Kichik uchqun ham katta yong‘in chiqarishi mumkin. Lekin dushmanga ham adolatli bo‘l: uning haqini yema, unga tuhmat qilma. Eng yaxshisi — dushmanni do‘stga aylantirish. Yaxshi so‘z, kechirimlilik va sabr bilan buni qilish ko‘pincha mumkin bo‘ladi.

Ota-ona va qarindoshlar haqida asarda alohida hurmat bilan gapiriladi. Oyto‘ldining o‘g‘liga qilgan nasihati, O‘gdulmish va O‘zg‘urmish orasidagi qarindoshlik rishtasi — bularning hammasi oilaviy bog‘lanishning qadrini ko‘rsatadi. O‘gdulmish va O‘zg‘urmish fikrda kelisholmaydi, lekin bir-birini hurmat qilishdan, bir-biriga g‘amxo‘rlik qilishdan to‘xtamaydi. Bu ham katta saboq: fikr ayriligi do‘stlikni, qarindoshlikni buzmasligi kerak.

Bugungi kunda do‘st tanlash yanada murakkab, chunki odamlar bilan tanishish juda oson bo‘lib qoldi. Ijtimoiy tarmoqlarda minglab «do‘st» bo‘lishi mumkin, lekin qiyin kunda yoningizda turadiganlar sanoqli. Yusuf Xos Hojibning maslahati bugun ham to‘g‘ri: do‘stni shoshilmay tanlang, uni sinab ko‘ring, yaxshi do‘stni esa qadrlang va asrang.