Asarning nomidagi «bilig» so‘zi bejiz emas. Yusuf Xos Hojib uchun bilim — baxtning eng ishonchli kaliti. Uning fikricha, boylik ham, mansab ham, omad ham kelib ketadigan narsa, bilim esa odamning o‘zida qoladi. Uni o‘g‘ri o‘g‘irlay olmaydi, olov yoqa olmaydi, suv oqizib keta olmaydi.

Muallif bilimni nurga o‘xshatadi. Bilimsiz odam qorong‘i kechada yo‘l yurayotgan odamga o‘xshaydi: u qayerga borayotganini ko‘rmaydi, har qadamda qoqiladi. Bilimli odamning yo‘li esa yorug‘. U nimani qilish kerak, nimadan qochish kerakligini ko‘radi. Shuning uchun bilim — eng yaxshi yo‘lboshchi.

Bilim odamni ulug‘laydi, deydi muallif. Kim bilimli bo‘lsa, past nasldan bo‘lsa ham, ulug‘likka erishadi. Kim bilimsiz bo‘lsa, oliy nasldan bo‘lsa ham, hurmat topmaydi. Bu fikr o‘sha davr uchun juda jasur edi, chunki ko‘p jamiyatlarda odamning qadri nasl-nasabiga qarab belgilanardi. Yusuf Xos Hojib esa aytadiki, haqiqiy zodagonlik — bilim va fazilatda.

Asarda bilimli odamning o‘limi ham boshqacha ta’riflanadi. Bilimsiz odam tirikligida ham o‘likka o‘xshaydi, chunki undan hech kimga foyda yo‘q. Bilimli odam esa o‘lgandan keyin ham yashaydi: uning kitoblari, shogirdlari, bergan maslahatlari va qilgan ishlari orqali. Odam o‘ladi, lekin uning bilimi va yaxshi nomi qoladi.

Muallif olimlarni hurmat qilishga chaqiradi. Hukmdorga u maslahat beradi: olimlarni yoningga yaqinlashtir, ularga g‘amxo‘rlik qil, ularning so‘zini tingla. Chunki ular davlatning ko‘zi va qulog‘i. Olimlar bo‘lmasa, hukmdor qorong‘ida qoladi. O‘gdulmish ham olimlar haqida gapirganda, ular xalqqa to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatuvchi chiroqlar, deydi.

Lekin muallif bilimning o‘zi yetarli emasligini ham ta’kidlaydi. Bilim amal bilan birga bo‘lishi kerak. O‘qib, bilib, lekin unga amal qilmagan odam — dorini bilib, lekin ichmaydigan bemorga o‘xshaydi. Bunday bilim egasiga foyda bermaydi, aksincha, uning gunohini oshiradi, chunki u bilib turib xato qiladi.

Bilim olishda sabr kerak. Bilim bir kunda kelmaydi, u tomchi-tomchi to‘planadi. Har kuni oz-ozdan o‘rgangan odam yillar o‘tib katta bilim egasiga aylanadi. Shoshqaloq odam esa hammasini birdan o‘rganmoqchi bo‘ladi va hech narsani puxta o‘rganmaydi.

Bilim olishda yosh muhim emas. Muallif keksaligida ham yozgan, o‘rgangan. Uning o‘zi buning namunasi: u katta yoshda, hayot tajribasini to‘plab bo‘lgach, bu ulkan asarni yaratdi. Lekin u yoshlarga alohida murojaat qiladi: yoshlikda o‘rgangan bilim toshga o‘yilgan naqshdek mustahkam turadi, uni hech narsa o‘chira olmaydi. Qarilikda esa xotira zaiflashadi, kuch kamayadi. Shuning uchun yoshlik vaqtini qo‘ldan boy berma.

Bilimli odamning yana bir xislati — kamtarlik. Haqiqiy olim o‘z bilimi bilan maqtanmaydi, chunki u qancha ko‘p bilsa, shuncha ko‘p narsani bilmasligini tushunadi. Bilimi chala odam esa maqtanadi, hamma narsani biladigandek gapiradi. Muallif bunday odamlardan ehtiyot bo‘lishni maslahat beradi.

Bugungi abituriyent va talaba uchun bu fikrlarning qadri juda katta. Imtihonga tayyorlanish — bu shunchaki test yechish emas, balki o‘z kelajagingizga sarmoya kiritish. Har kuni o‘qilgan bir sahifa, yechilgan o‘nta savol — Yusuf Xos Hojib aytgan tomchilar. Ular yig‘ilib, bir kun daryoga aylanadi. Bilimni hech kim sizdan tortib ololmaydi va u sizni har qanday sharoitda boqadi.