Agar bilim — chiroq bo‘lsa, aql — shu chiroqni ko‘tarib yuradigan qo‘l. Yusuf Xos Hojib aql va bilimni bir-biriga yaqin, lekin bir xil bo‘lmagan narsalar deb biladi. Bilim — o‘rganilgan narsa, aql esa uni to‘g‘ri ishlatish qobiliyati. Ko‘p narsani bilgan, lekin aqli kam odam bilimini noto‘g‘ri joyda, noto‘g‘ri vaqtda ishlatib, o‘ziga zarar keltiradi.

Asarda aqlning timsoli O‘gdulmish ekanini eslaylik. U otasi Oyto‘ldidan, ya’ni baxtdan tug‘ilgan. Bu ramz shuni bildiradi: omad kelganda uni saqlab qolish uchun aql kerak. Aqlsiz odamga kelgan baxt — maymunning qo‘liga tushgan oynadek: u uni qanday ishlatishni bilmaydi va oxiri sindiradi.

Muallif aqlni insonning ichki hukmdori deb ataydi. Inson qalbida turli xohishlar bor: g‘azab, ochko‘zlik, dangasalik, shahvat, hasad. Agar aql ularni boshqarmasa, odam ularning quliga aylanadi. Aql bu xohishlarni jilovlaydi, ularni foydali yo‘lga soladi. Xuddi otni jilov bilan boshqargandek: jilovsiz ot chopib ketib, chavandozni jarga tashlashi mumkin.

Aqlli odamning belgilari asarda bir necha joyda sanab o‘tiladi. U shoshilmaydi, har ishni o‘ylab qiladi. G‘azabini yutadi, g‘azab ustida qaror qabul qilmaydi. Ish boshlashdan oldin uning oxirini o‘ylaydi. Maslahat so‘raydi va uni tinglaydi. O‘z xatosini tan oladi va undan saboq oladi. Do‘st tanlashda ehtiyotkor, dushmanga ham ehtiyot bilan qaraydi.

G‘azab haqida muallif ayniqsa ko‘p gapiradi. G‘azab — aqlning dushmani. G‘azablangan odam aqlini yo‘qotadi va shunday ishlar qiladiki, keyin umr bo‘yi pushaymon bo‘ladi. Shuning uchun g‘azab kelganda to‘xta, nafas ol, kut. G‘azab o‘tgach, ish yana o‘z holiga qaytadi, lekin g‘azab ustida aytilgan so‘z va qilingan ish qaytmaydi.

Maslahat aqlning eng muhim quroli. Muallif fikricha, hatto eng aqlli odam ham hamma narsani bilmaydi. Shuning uchun u boshqalardan maslahat so‘raydi. Lekin maslahatni har kimdan so‘rama, deydi u. Aqlli, tajribali, sening yaxshiligingni istaydigan odamdan so‘ra. Nodondan maslahat so‘rasang, u seni adashtiradi; dushmandan so‘rasang, u seni tuzoqqa tushiradi.

Ish oxirini o‘ylash — aqlning yana bir belgisi. Har bir ishning boshi va oxiri bor. Ahmoq odam faqat boshini ko‘radi: «Bu ish menga hozir zavq beradi» deydi. Aqlli odam oxirini ko‘radi: «Bu ish menga keyin nima olib keladi?» deb so‘raydi. Bugungi lazzat ertangi azob bo‘lishi mumkin; bugungi qiyinchilik esa ertangi baxt.

Aql va tajriba haqida ham asarda fikrlar bor. Aql tug‘ma beriladi, lekin u tajriba bilan o‘sadi. Yoshlar ko‘pincha shijoatli, lekin tajribasi kam bo‘ladi. Keksalar tajribali, lekin kuchi kam. Shuning uchun yoshlar keksalarning maslahatini tinglashi, keksalar esa yoshlarning kuchidan foydalanishi kerak. Ikkovi birlashsa, eng yaxshi natija chiqadi.

Muallif aqlli odamni hatto dushman bo‘lsa ham, ahmoq do‘stdan afzal biladi. Aqlli dushman nima qilishini oldindan bilish mumkin, u sizga qarshi aqlsizlik qilmaydi. Ahmoq do‘st esa yaxshilik qilaman deb, sizga katta zarar yetkazishi mumkin. Bu fikr do‘st tanlashda juda muhim saboq.

Bugungi tilda aytganda, aql — qaror qabul qilish qobiliyati. Har kuni biz yuzlab qaror qabul qilamiz: nima o‘qish, kim bilan do‘stlashish, vaqtni qanday o‘tkazish, pulni qanday sarflash. Yusuf Xos Hojibning maslahati oddiy: shoshilma, g‘azab ustida qaror qilma, ishning oxirini o‘yla, ishonchli odamdan maslahat so‘ra. Bu to‘rt qoida ming yil oldin ham, bugun ham ishlaydi.