Kuntug‘di — adolatning timsoli ekan, demak, butun asar adolat atrofida aylanadi. Yusuf Xos Hojib uchun adolat — davlatning ustuni. Usti qanchalik chiroyli bo‘lmasin, ustuni chirigan uy qulaydi. Davlat ham shunday: qo‘shini kuchli, xazinasi to‘la bo‘lsa ham, unda adolat bo‘lmasa, uzoq turmaydi.

Muallif adolatni suvga o‘xshatadi. Suv yerni sug‘orsa, u yerda ekin o‘sadi, bog‘ gullaydi, odamlar to‘q bo‘ladi. Adolat ham xalqni shunday «sug‘oradi»: odamlar o‘z mehnatining samarasini ko‘radi, xotirjam yashaydi, kelajakka ishonadi. Zulm esa quruq yelga o‘xshaydi: u yerni quritadi, hosilni yo‘q qiladi, odamlar yurtdan qochib ketadi.

Asarning asosiy fikrlaridan biri: adolatli hukmdorning davlati abadiy bo‘lmasa ham, uzoq yashaydi; zolimning davlati esa tez quladi. Muallif buni tarix saboqlari bilan bog‘laydi: zulm bilan ko‘tarilganlar qisqa vaqt kuchli ko‘rinadi, lekin oxiri yomon bo‘ladi. Adolat bilan ish qilganlarning nomi esa asrlar o‘tsa ham yaxshilik bilan eslanadi.

Adolatning birinchi sharti — hammaga bir xil qonun. Kuntug‘di aytadiki, uning oldida o‘g‘li ham, begona ham bir xil. Agar o‘g‘li gunoh qilsa, uni ham jazolaydi; agar begona haq bo‘lsa, unga haqini beradi. Qarindoshchilik, tanish-bilishchilik, pora — adolatning eng katta dushmanlari. Bir marta qonunni egsang, u boshqa hech qachon to‘g‘ri turmaydi.

Ikkinchi shart — tekshirib hukm qilish. Muallif shoshilib hukm chiqarishdan ogohlantiradi. Kimdir senga birov haqida yomon gapirsa, darhol ishonma. Ikki tomonni ham tingla, dalillarni ko‘r, keyin hukm qil. Nohaq jazolangan bitta odam yuzta aybdorning qochib qutulishidan yomonroq, chunki u odamlarning adolatga ishonchini o‘ldiradi.

Uchinchi shart — zaifni himoya qilish. Kuchli odam o‘zini o‘zi himoya qila oladi. Adolatning vazifasi — kuchsizni, yetimni, bevani, kambag‘alni himoya qilish. Muallif hukmdorga aytadi: sening kuching zaiflarni ezish uchun emas, ularni kuchlilardan himoya qilish uchun berilgan.

To‘rtinchi shart — o‘z-o‘ziga adolat. Bu juda nozik fikr. Adolatli bo‘lish faqat boshqalarni to‘g‘ri hukm qilish emas, balki o‘zingni ham to‘g‘ri baholash. O‘z aybingni ko‘rmay, faqat boshqalarnikini ko‘rsang, sen adolatli emassan. Kuntug‘di o‘z xatolarini tan olishga, maslahatchilarining tanqidini eshitishga tayyor. Bu esa haqiqiy adolat belgisi.

Adolat va shafqat haqida ham asarda chiroyli fikrlar bor. Adolat — qattiqlik emas. Ba’zan kechirish jazolashdan ko‘ra ko‘proq foyda keltiradi. Birinchi marta xato qilgan, pushaymon bo‘lgan odamni kechirish uni yaxshi odamga aylantirishi mumkin. Lekin yomonlikni odat qilib olgan, qayta-qayta zulm qilgan odamni kechirish — boshqalarga zulm qilish demak. Muallif bu ikkisi orasidagi muvozanatni topishni o‘rgatadi.

Hukmdor bilan xalq o‘rtasidagi munosabat haqida muallif bir qoida keltiradi: xalqning hukmdor ustida haqqi bor, hukmdorning ham xalq ustida haqqi bor. Hukmdor xalqqa tinchlik, adolat, xavfsizlik berishi kerak; xalq esa unga sadoqat bilan xizmat qilishi, qonunga bo‘ysunishi kerak. Ikki tomondan biri o‘z burchini buzsa, butun tizim buziladi.

Adolat faqat hukmdorga tegishli emas. Har bir odam o‘z doirasida hukmdor: ota oilada, ustoz sinfda, rahbar ishxonada, katta aka ukalari orasida. Har biri o‘z qo‘l ostidagilarga adolatli bo‘lishi kerak. Oilada bolalarni teng ko‘rish, ishda xodimlarga halol munosabat, do‘stlar orasida haqni aytish — bularning hammasi kichik adolat. Katta adolat esa shu kichik adolatlardan tashkil topadi.

Bugungi yosh odam uchun adolat haqidagi bu fikrlar qayerda kerak bo‘ladi? Har joyda. Sinfdoshlaringiz orasida kimnidir masxara qilishsa, unga qo‘shilmaslik — adolat. Guruh ishida o‘z ulushingizni halol bajarish — adolat. Imtihonda ko‘chirmaslik — boshqalarga nisbatan adolat. Kelajakda rahbar bo‘lsangiz, tanish-bilishni emas, munosib odamni ishga olish — adolat. Yusuf Xos Hojib aytgan quyosh har birimizning ichimizda ham chiqishi mumkin.