Ulug‘lardan biri bir obiddan so‘radi:

— Falon odam haqida nima deysiz? Boshqalar uning ortidan yomon gaplar gapiryapti.

— Uning zohirida hech bir ayb ko‘rmayman, botinidagi g‘aybni esa bilmayman.

Kimni sen ibodat libosida ko‘rsang, Uni yaxshi odam deb bil. Ichini bilmasang, unda ishing yo‘q: Ichkari bilan muhtasibning nima ishi bor?

* * *

Bolaligimda ibodatga ixlosim baland, kechalari bedor, taqvoga intilgan edim. Bir kecha otamning yonida o‘tirib, tun bo‘yi ko‘z yummay Qur’on o‘qidim. Atrofimizdagi odamlar esa uxlab yotishardi. Otamga dedim:

— Bulardan birontasi bosh ko‘tarib, ikki rakat namoz o‘qimaydi. Shunday g‘aflat uyqusiga ketishganki, go‘yo o‘lib qolishgan.

Otam dedi:

— Jonim o‘g‘lim, sen ham uxlaganing yaxshi edi. Odamlarning ortidan gapirgandan ko‘ra uxlab yotganing ming marta afzal.

O‘zini ko‘rgan odam boshqani kamsitar, Chunki ko‘zida manmanlik pardasi bor. Agar xudobin ko‘zing bo‘lsa edi, O‘zingdan ojizroq odam ko‘rmas eding.

* * *

Bir zohid bir podshohning mehmoni bo‘ldi. Dasturxonga o‘tirishganda, kerakligidan ham kam yedi. Namozga turganda esa odatdagidan ancha uzoq namoz o‘qidi — toki uning taqvosi haqida yaxshi gumonlar qilsinlar.

Ey a’robiy, Ka’baga yetolmasligingdan qo‘rqaman, Chunki sen bosgan yo‘l Turkistonga boradi.

Uyiga qaytgach, ovqat so‘radi. Uning bir zehnli o‘g‘li bor edi:

— Otajon, podshoh majlisida ovqat yemadingizmi?

— Ularning ko‘z o‘ngida bir narsa yemadim, toki keyin ish beradi.

— Unday bo‘lsa, namozingizni ham qayta o‘qing. U ham o‘sha ish berishi uchun o‘qilgan namoz edi.

Ey fazilatlarini kaftida ko‘z-ko‘z qilib, Ayblarini qo‘ltig‘iga yashirgan odam! Ey mag‘rur, qashshoqlik kunida Qalbaki tanga bilan nima sotib olmoqchisan?

* * *

Bir o‘g‘ri bir solih odamning uyiga kirdi. Qancha qidirsa ham, hech narsa topolmadi va xafa bo‘ldi. Solih odam buni sezib, o‘zi yotgan gilamni o‘g‘ri o‘tadigan yo‘lga tashlab qo‘ydi, toki u quruq qo‘l bilan qaytmasin.

Eshitdimki, Xudo yo‘lidagi mardlar Dushmanlarining ham ko‘nglini og‘ritmas ekan. Sen bu darajaga qachon yetasan, Do‘stlaring bilan ham urushib yursang?

Pokiza qalb egalarining do‘stligi yuzingga ham, ortingdan ham bir xil. Ular ortingdan aybingni sanab, yuzingga kelganda esa «jonim fido» deb xushomad qilmaydi.

* * *

Damashqdagi do‘stlarimdan zerikib, Quddus sahrolariga bosh olib ketdim, hayvonlar bilan ulfat bo‘ldim. Bir kuni farang lashkari meni asir olib, Trablus xandaqida yahudiylar bilan birga loy qazishga majbur qildi. Halab ulug‘laridan biri — oramizda ilgaridan tanishlik bor edi — o‘sha yerdan o‘tib qolib, meni tanidi:

— Ey falonchi, bu qanday hol?

— Odamlardan qochib tog‘ va sahroga ketgandim, Xudo bilan unsiyat qilay deb. Endi qarang, odam ham emas, bir nokaslar bilan birga loy qazib yuribman.

Do‘stlar bilan zanjirband bo‘lib qolish Begonalar bilan bog‘da yurishdan yaxshiroq.

Uning menga rahmi keldi. O‘n dinor berib, meni farang asirligidan qutqardi va o‘zi bilan Halabga olib ketdi. Uning bir qizi bor ekan. Yuz dinor mahr bilan uni menga nikohlab berdi. Bir muddat o‘tdi. Qiz badxulq, janjalkash, itoatsiz chiqdi. Tilini tiyolmay, hayotimni tahlikaga solib qo‘ydi.

Yaxshi odamning uyidagi yomon xotin — Bu dunyodagi do‘zaxi o‘sha.

Kunlardan bir kun u menga ta’na qila boshladi:

— Sen o‘shamisanki, otam seni farangdan o‘n dinorga sotib olgan edi?

— Ha, — dedim. — O‘n dinorga meni farang asirligidan qutqardi, yuz dinorga esa sening qo‘lingga asir qilib berdi.

Eshitganmisan? Bir ulug‘ odam qo‘yni bo‘ri og‘zidan qutqaribdi. O‘sha kechasi esa uning bo‘g‘ziga pichoq tortibdi. Qo‘yning joni chiqayotganda shikoyat qilibdi: «Meni bo‘ridan qutqarding, oxiri o‘zing bo‘ri bo‘lib chiqding».

* * *

Luqmondan so‘radilar:

— Odobni kimdan o‘rgandingiz?

— Odobsizlardan. Ularda nimaiki menga yomon ko‘ringan bo‘lsa, o‘shandan o‘zimni tiydim.

Aqlli odam hazil-mutoyiba ichidan ham O‘zi uchun bir pand-nasihat topib oladi. Nodon esa yuz bob hikmatni o‘qib chiqsa ham, Qulog‘iga hazilday kirib, chiqib ketadi.

* * *

O‘g‘lini yo‘qotib, uzoq yillar firoqda qolgan Ya’qub alayhissalomdan bir kishi so‘radi:

— Ey ravshan dil pir, Misrdan uning ko‘ylagining hidini sezdingiz, ammo Kan’on yonidagi quduqda uni nega ko‘rmadingiz?

U javob berdi:

— Bizning holimiz chaqmoqqa o‘xshaydi. Bir lahza ko‘rinadi, bir lahza yashirinadi. Goh baland qasrga chiqib, ikki dunyoni ko‘ramiz, goh o‘z oyog‘imizning ostini ham ko‘rmaymiz.

Agar darvesh doim o‘sha holatda tursa edi, Ikki dunyodan ham qo‘lini yuvib ketardi.

* * *

Bir darveshning hikoyasini eshitdim. U kechasi saharga qadar duo qilardi: «Ey Robbim, yomonlarga rahm qil. Yaxshilarga esa allaqachon rahm qilgansan — ularni yaxshi qilib yaratganing shuning o‘zi».

Boshqa bir darvesh esa bunday deyardi: «Ey Xudo, menga shunday bir ko‘ngil berki, odamlarning aybini emas, o‘z aybimni ko‘rsin». Chunki odamlarning aybini ko‘rgan ko‘z ko‘p, o‘z aybini ko‘radigan ko‘z esa kam.

* * *

Bir podshoh tog‘da yashovchi bir zohidni saroyga taklif qildi. Zohid ko‘nmadi, ammo podshoh qistayverdi. Oxiri u shaharga keldi. Podshoh uni boshqa bir xilvat bog‘da joylashtirdi, oldiga noz-ne’matlar, chiroyli kiyimlar qo‘ydi. Zohid asta-sekin bu hayotga ko‘nikib, semirdi, ibodatini kamaytirdi, bekor gaplarga berildi.

Bir kuni podshoh uni ziyorat qilgani keldi va zohidning qip-qizil yuzini, ipak kiyimini ko‘rib, hayron qoldi. Yonidagi vazir esa dedi:

— Hukmdorim, olimlarga oltin bering, toki ular ko‘proq o‘qisin. Zohidlarga esa hech narsa bermang, toki ular zohidligicha qolsin.

Zohid ham, dirham ham — ikkovi bir joyga sig‘maydi. Dirham olgan zohidni boshqa zohid izlasin.

* * *

Bir podshoh bir taqvodor zohidga dedi:

— Meni ba’zan eslab qo‘yasanmi?

— Ha, — dedi zohid. — Qachonki Xudoni unutsam, sizni eslayman.

* * *

Bir kishi bir solih odamning oldiga kelib dedi:

— Falonchi sizning ortingizdan yomon gaplar aytdi.

Solih unga qarab dedi:

— Dushman menga o‘q otgan edi, o‘q menga tegmay, yerga tushgan edi. Sen esa o‘sha o‘qni yerdan ko‘tarib kelib, ko‘ksimga sanchding. Uning gunohi bir edi, seniki ikki bo‘ldi.

Kim senga birovning g‘iybatini olib kelsa, Ertaga sening gapingni ham boshqaga olib boradi.