Bir badaviy arab sahroda yo‘lini yo‘qotdi. Yo‘l ozig‘i tugab, suvi qolmadi, o‘limni ko‘z oldiga keltirib, umidini uzdi. To‘satdan yerda yotgan bir xaltachaga ko‘zi tushdi. «Ichida bug‘doy bo‘lsa kerak», deb shoshib ochdi. Ichidan marvaridlar chiqdi. Shunda u boshiga urib yig‘ladi:

— Ey voy, bular marvarid ekan!

Quruq sahroda, chanqoq lab bilan Marvariddan ham, sadafdan ham farq yo‘q. Yo‘l ozig‘i qolmagan odamga Oltin xalta ham bir xaltacha sopol.

* * *

Hotami Toyidan so‘radilar:

— Dunyoda o‘zingizdan ham himmatliroq odamni ko‘rganmisiz?

— Ha. Bir kuni qirqta tuya so‘yib, arab amirlarini ziyofatga chaqirdim. So‘ng bir ish bilan sahroning chetiga chiqdim. U yerda bir o‘tinchi o‘tin yig‘ib, pushtasini bog‘layotgan ekan. Unga: «Nega Hotamning ziyofatiga bormaysan? Bugun u yerda butun el to‘planib, ovqat yeyapti», dedim. U dedi:

«O‘z mehnati bilan non yegan odam Hotami Toyining minnatini tortmaydi».

— O‘shanda men bildimki, u odam himmat va javonmardlikda mendan ustun ekan.

* * *

Ikki aka-uka bor edi. Biri podshohga xizmat qilardi, ikkinchisi esa o‘z qo‘l mehnati bilan non topardi. Bir kuni boy aka kambag‘al ukasiga dedi:

— Sen ham podshohga xizmat qilsang bo‘lmaydimi? Bu mashaqqatli mehnatdan qutulgan bo‘larding.

Uka javob berdi:

— Sen nega mehnat qilmaysan? Bu xizmatkorlik xorligidan qutulgan bo‘larding. Donolar aytganki: «O‘z noningni yeb, beliga oltin kamar bog‘lab, birovning eshigida qo‘l qovushtirib turgandan ko‘ra, o‘tirib quruq non yegan afzal».

Ohakni qo‘l bilan qorishtirish Amir oldida qo‘l qovushtirib turishdan yengilroq. Umr o‘tdi shu o‘y bilan: Yozda nima kiysam, qishda nima yesam? Ey nafsi tuban, bir burda non bilan qanoat qil, Toki xizmat bilan belingni bukmagin.

* * *

Bir podshoh bir arab qabilasiga mohir tabib yubordi. Tabib bir necha yil u yerda yashadi, ammo hech kim uning oldiga davolanish uchun kelmadi, hech kim undan dori so‘ramadi. Oxiri u qabila oqsoqoliga borib, shikoyat qildi:

— Meni bu yerga odamlarni davolash uchun yuborishdi. Shuncha vaqtdan beri hech kim menga murojaat qilmadi. Nega shunday?

Oqsoqol dedi:

— Bu xalqning odati shunday: qorni qattiq ochmaguncha ovqat yemaydi, hali bir oz ishtahasi bor paytda qo‘lini dasturxondan tortadi.

— Sog‘liqning sababi ham shu ekan, — dedi tabib. Ta’zim qilib, yurtiga qaytib ketdi.

Hakim gapirmog‘i — so‘z kerak bo‘lganda, Qo‘l cho‘zmog‘i — yemak vaqti kelganda. Uning ham hikmati — kam gapirmog‘ida, Ovqat ham sihat bersa — kam yemog‘ida.

* * *

Kish orolida bir savdogarni ko‘rdim. Uning bir yuz ellikta tuyasi, qirqta qul va xizmatkori bor edi. Bir kecha meni o‘z hujrasiga taklif qildi. Tun bo‘yi tinmay gapirib chiqdi:

— Turkistonda falon mollarim bor, Hindistonda falon tovarlarim turibdi. Bu hujjat — falon yerning, bu tilxat — falonchining qarzi.

Goh deydi: «Iskandariyaga borsam, havosi yaxshi». Yana deydi: «Yo‘q, G‘arb dengizi notinch. Ey Sa’diy, yana bir safarim qoldi. Uni ham qilsam, umrimning qolganini bir burchakda o‘tirib o‘tkazaman, savdoni tashlayman».

— Qanday safar ekan? — deb so‘radim.

— Fors oltingugurtini Chinga olib borsam — eshitishimcha, u yerda qimmat turadi. Chin chinnisini Rumga, Rum ipagini Hindistonga, Hind po‘latini Halabga, Halab shishasini Yamanga, Yaman matosini Forsga olib boraman. Shundan keyin savdoni tark qilaman, do‘konda o‘tirib qolaman.

Bu xomxayollarni shunchalik ko‘p gapirdiki, oxiri o‘zi charchab qoldi:

— Ey Sa’diy, sen ham ko‘rgan-eshitganlaringdan bir narsa gapir.

Men dedim:

Eshitganmisan, G‘ur sahrosida bir savdogarni Yuki tuyasidan yiqilib tushdi. U dedi: «Dunyoparastning tor ko‘zini Yo qanoat to‘ldiradi, yo go‘r tuprog‘i».

* * *

Hech qachon zamonaning aylanishidan nolimagan, falakning gardishidan yuzimni burishtirmagan edim. Faqat bir marta — oyog‘imda kavush yo‘q, kavush olishga pulim ham yo‘q edi. Kufa jome masjidiga g‘amgin kayfiyatda kirdim. U yerda bir odamni ko‘rdim — uning oyog‘i yo‘q edi. Xudoga shukr qildim, oyoqyalangligimga sabr qildim.

To‘q odamning ko‘ziga qovurilgan tovuq Dasturxondagi bir bog‘ ko‘kdan ham arzon. Qo‘li kalta, imkonsiz odamga esa Pishgan sholg‘om ham qovurilgan tovuqday.

* * *

Bir kampirning uyida bir mushuk yashardi. Kampir kambag‘al edi, mushuk ham doim och yurardi. Bir kuni mushuk amirning saroyiga yo‘l oldi. U yerdagi g‘ulomlar uni ko‘rib, o‘q otishdi. Mushuk qonga belanib qochar ekan, o‘ziga-o‘zi derdi:

— Agar shu o‘qdan omon qutulsam, kampirning uyidagi sichqonga ham roziman.

Ey yurak, bal arzimas shirinlik uchun Nish yaralarini ko‘tarishga arzimaydi. Qanoat qilgan odam, garchi kambag‘al bo‘lsa ham, Sultondan ham boyroq yashaydi.

* * *

Bir tulkini ko‘rdilar — vahimaga tushib, yiqila-surila qochib borardi.

— Nima bo‘ldi? Nega bunchalik qo‘rqasan? — deb so‘rashdi.

— Eshitishimcha, tuyalarni majburiy ishga olib ketishayotgan emish.

— Ey nodon, tuyaning sen bilan nima aloqasi bor? Sen tuyaga o‘xshaysanmi?

— Jim bo‘linglar! Agar hasadchilar g‘araz bilan «Bu ham tuya bolasi» deyishsa, men ozod bo‘lishim, ahvolimni isbot qilishim kerak bo‘lib qoladi. Iroqdan tiryoq keltirilguncha ilon chaqqan odam o‘lib bo‘ladi.

Bu hikoyatning ma’nosi shuki: zolimlar zamonida begunoh odam ham ehtiyot bo‘lishi kerak, chunki tuhmat tez yuguradi, haqiqat esa sekin yuradi.

* * *

Ajam podshohlaridan biri Ardasher Bobakon haqida aytishadiki, u bir arab tabibidan so‘radi:

— Bir kunda qancha taom yeyish kerak?

— Yuz dirham og‘irligida yetarli.

— Shuncha ozgina narsa odamga qanday kuch beradi?

— Shu miqdor seni ko‘taradi, — dedi tabib. — Undan ortig‘ini esa sen ko‘tarasan.

Qorin to‘ysa — aql uxlaydi, Oz yegan uzoq yashaydi.

* * *

Ikki xurosonlik darvesh birga safar qilishardi. Biri zaif bo‘lib, har ikki kecha bir marta ovqat yerdi. Ikkinchisi baquvvat bo‘lib, kuniga uch mahal to‘yib yerdi. Bir shaharda ularni josus gumoni bilan ushlab, ikkovini bir uyga qamab, eshigini loy bilan suvab qo‘yishdi. Ikki haftadan keyin ularning aybsizligi ma’lum bo‘lib, eshikni ochishdi. Qarashsa, baquvvat odam o‘lib yotibdi, zaif odam esa tirik.

Odamlar hayron bo‘lishdi. Bir hakim dedi:

— Buning aksi bo‘lganida edi, ajablanish kerak edi. Biri ko‘p yeyishga o‘rgangan edi — ochlikka chiday olmadi. Ikkinchisi o‘z nafsini tiyishga o‘rgangan edi — odatiga ko‘ra sabr qildi va omon qoldi.

Kim kam yeyishga o‘rgangan bo‘lsa, Qiyinchilik kelganda oson ko‘taradi. To‘kinlikda semirgan tana esa Tanglik kelganda birinchi bo‘lib halok bo‘ladi.

* * *

Misrda ikki aka-uka amirzoda bor edi. Biri ilm o‘rgandi, ikkinchisi mol yig‘di. Oxiri biri zamonasining allomasi bo‘ldi, ikkinchisi Misrning hokimi bo‘ldi. Boy akasi olim ukasiga mensimay qarab dedi:

— Men podshohlikka yetdim, sen esa hamon kambag‘allikda qolding.

Ukasi javob berdi:

— Ey aka, men Yaratganning ne’matiga sendan ko‘ra ko‘proq shukr qilishim kerak. Chunki men payg‘ambarlarning merosi — ilmni oldim, sen esa Fir’avnning merosi — Misr hokimligini olding.

Men chumoliman, oyoq ostida ezilaman, Asalariman emasman — chaqib, odamlarni ranjitmayman. Bu ne’mat uchun qanday shukr qilay, Odamlarga azob beradigan qudratim yo‘q.