Damashq jome masjidida bir guruh olimlar bilan bahs-munozara qilib o‘tirgan edik. To‘satdan bir yigit eshikdan kirib keldi:

— Orangizda forscha biladigan kim bor?

Odamlar meni ko‘rsatishdi.

— Nima gap? — dedim.

— Bir yuz ellik yoshli bir chol jon talvasasida yotibdi. Forscha bir nima deyapti, biz tushunmayapmiz. Agar marhamat qilib kelsangiz, savob topasiz. Balki vasiyat qilayotgandir.

Uning bosh tomoniga borganimda, u shunday der edi:

«Dedim, bir necha nafas murodimcha yashay, Afsuski, nafasimning yo‘li yopildi. Afsuski, hayot dasturxonida Bir lahza yedik, so‘ng „Yetar“ deyishdi».

Bu ma’noni arabchada shomliklarga tarjima qilib berdim. Ular hayron qolishdi: «Shuncha uzoq umr ko‘rib, yana dunyoga achinyapti!»

Undan so‘radim:

— Ahvolingiz qanday?

— Nima deyay? Tishi sug‘urilayotgan odamni ko‘rganmisan, qanday azob chekadi? Endi o‘sha odamning ahvolini o‘ylab ko‘r — aziz jonini tanasidan sug‘urib olishyapti.

Dedim:

— O‘limni ko‘z oldingizga keltirmang. Vahimani tabiatingizga yo‘latmang. Yunon hakimlari aytganki, mizoj garchi mo‘tadil bo‘lsa ham, bunga ishonib bo‘lmaydi; kasallik garchi og‘ir bo‘lsa ham, umidni uzish kerak emas. Agar istasangiz, tabib chaqiraman, sizni davolasin.

U ko‘zini ochib, kulib qo‘ydi:

«Bino eskirib, nurab tushganda Tashqi nag‘sh-u bezagidan nima foyda? Tabibi hoziq qo‘lini qoqib qo‘ydi: Ko‘rdiki, chol yiqilgan, endi turmaydi».

* * *

Bir chol yosh qizga uylandi. Uyini gullarga to‘ldirdi, qizga o‘zi bilan yolg‘iz o‘tirib, ko‘nglini olishga harakat qildi. Kechalari uxlamay, uni turli latifalar bilan ovutardi: «Baxting bor ekan, menday tajribali, dunyoning issiq-sovug‘ini ko‘rgan, mehribon eriga yetishding. Yosh yigitlar takabbur, beqaror bo‘ladi, har kuni bir ko‘ngilga bog‘lanadi. Men esa senga sadoqat bilan xizmat qilaman».

Qiz uning gaplarini tinglab, uzun bir oh tortdi:

— Shuncha gapirdingiz, ammo bilingki, yoshning yuragi yosh bilan, qarining yuragi qari bilan oshno bo‘ladi.

Ish oxiri ajralish bilan tugadi. Qiz keyin bir yosh, qizqon va kambag‘al yigitga turmushga chiqdi. Qashshoqlik va mashaqqat ko‘p bo‘lsa ham, shukr qilib yashadi. Undan so‘rashdi: «Avvalgi eringning noz-ne’matidan nega kechding?» U dedi: «Ko‘ngli tengdosh bilan quruq non ham shirin, ko‘ngli begona bilan halvo ham achchiq».

* * *

Bir kuni yoshlik g‘ururi bilan onamga qattiq gapirib yubordim. Onam ranjib, bir burchakka o‘tirdi va yig‘lab dedi:

— Bolaligingni unutdingmi? Sen hozir menga qo‘pollik qilyapsan. Tuni bilan beshigingni tebratib, ko‘zimga uyqu kirmagan kunlarni unutdingmi? Endi sher kuchiga to‘lib, pahlavon bo‘lding — kampiringni ham yiqitmoqchimisan?

Qancha xush edi, bir tola soch Bo‘lganingda onang qo‘li bilan tarading, Endi kuchingni ko‘rsatmoqchi bo‘lsang, Uning yuragini emas, nafsingni yengib ko‘rsat.

O‘sha kundan buyon ota-onaga qattiq gapirish og‘ir gunoh ekanini hech unutmadim.

* * *

Bir boyning o‘g‘li otasining qabri ustida o‘tirib, bir darvesh bolasi bilan bahslashardi:

— Otamning qabrini qara: toshi marmar, lavhasi yozuvli, ustiga firuza bilan naqsh berilgan. Sening otangning qabri qanday? Ikki g‘ishtni yonma-yon terib, ustiga bir hovuch tuproq sochilgan, xolos.

Darvesh bolasi buni eshitib dedi:

— Jim bo‘l. Sening otang o‘sha og‘ir toshlar ostidan bir qimirlab ulgurguncha, mening otam jannatga yetib bo‘ladi.

Eshak yuki qancha yengil bo‘lsa, Shuncha yengil yuradi. Dunyo yukini ozroq ko‘targan darvesh ham U dunyoga yengilroq ketadi.

* * *

Bir chol belini bukib, hassaga tayanib ketayotgan edi. Bir yigit uni ko‘rib, masxara qildi:

— Ey otaxon, o‘sha kamoningizni qanchaga sotasiz?

Chol to‘xtab, unga qaradi:

— Ey o‘g‘lim, agar sabr qilsang va Xudo umr bersa, u kamonni senga tekinga berishadi.

Yoshlik bir mehmon kabi. Bugun yoningda, ertaga yo‘q. Qarilarga kulayotgan yigit o‘zining ertangi kunini masxara qilayotganini bilmaydi.

* * *

Bir kecha yoshligimni eslab, o‘zimga-o‘zim gapirdim: «Qani u kunlar? Bir paytlar butun tun o‘ynab-kulib, ertalab charchoqni bilmay yurardim. Endi esa bir oz yo‘l yursam, tizzalarim zirqiraydi».

Yoshlik ketdi, o‘yin-kulgi ham ketdi, Yuz atirgul ochilib, so‘ldi. Endi qari odamdan yigitlik qilig‘ini kutma, Oqqan suv daryoga qaytmas.

Bir kuni yoshligimda tunda uyg‘onib, onamning yonida «Bu dunyo menga tor» deya nolidim. Endi qarib, bildimki, dunyo tor emas ekan, sabrim tor ekan.

* * *

Bir kasal odam hakimga kelib, shikoyat qildi:

— Oyoqlarim og‘ir, yurolmayman, ko‘zim xira, qulog‘im eshitmaydi.

Hakim uning yoshini so‘radi.

— Saksonga kirdim.

— Unda bu dardlarning davosi yo‘q, — dedi hakim. — Bu dard emas, umrning ma’lum mevasi. Sabr qiling va shukr qiling: bu yoshgacha ko‘pchilik yetib ham kelolmaydi.

Qarilik — kasallik emas, umrning kuzi. Kuzning ham o‘z husni bor: unda bahorning shoshilinchligi yo‘q, ammo hosil bor.

* * *

Diyorbakirda bir boy cholning uyida mehmon bo‘ldim. Uning ko‘rkam bir o‘g‘li bor edi. Bir kecha chol menga hikoya qildi:

— Umrim bo‘yi farzand ko‘rmadim. Shu vodiyda bir muqaddas daraxt bor, odamlar uning tagida duo qilishadi. Men ham ko‘p kechalar o‘sha daraxt tagida yig‘lab, o‘g‘il so‘radim. Xudo menga mana shu o‘g‘ilni berdi.

Shu payt o‘g‘li sekin do‘stlariga shivirlayotganini eshitdim:

— Kosh men o‘sha daraxtni bilsam edi. Borib, otamning tezroq o‘lishini so‘rardim.

Chol o‘g‘lining yuzidan faxrlanib turardi, o‘g‘il esa otasining merosini kutardi.

Yillar o‘tdi, sen otang qabrini ziyorat qilmading, Otangga qanday yaxshilik qilding? O‘g‘ling ham senga xuddi shunday qiladi, Chunki qanday eksang, shunday o‘rasan.

* * *

Bir keksa kampir sochini qoraga bo‘yab, yuziga upa surtib, yosh ko‘rinmoqchi bo‘lardi. Biri unga dedi:

Sochingni qora qilib, yosh bo‘lib olarsan, Lekin bukilgan qomatni qayerdan to‘g‘rilaysan? Qishning sovug‘iga bahor libosini kiygizib bo‘lmas, Yoshlik ketdimi — u qaytmaydi, qayg‘urma, shukr qil.

* * *

Bir yig‘inda yigitlar kuy chalib, ashula aytib, qiyqirib o‘tirishardi. Ularning orasida bir chol jim o‘tirardi. Yigitlar so‘rashdi:

— Otaxon, nega bizga qo‘shilmaysiz? Ko‘nglingizni oching!

Chol dedi:

— Bahor shamoli esganda yosh novdalar raqsga tushadi. Quruq shox esa sinib ketadi. Har yoshning o‘z zavqi bor. Sizning zavqingiz kuyda, meniki esa sizlarga qarab, o‘z yoshligimni eslashda.