Bir vazirning nodon bir o‘g‘li bor edi. Vazir uni bir olimning oldiga yubordi va: «Uni tarbiya qiling, balki aqli kirar», dedi. Olim bir muddat uni o‘qitdi, ammo hech natija chiqmadi. Oxiri vazirga odam yuborib dedi:

— Bu bola aqlli bo‘lmayapti, meni ham devona qildi.

Tabiat qobiliyatli bo‘lsa, Tarbiya unga ta’sir qilar. Hech bir sayqalchi temirni Uning asli yomon bo‘lsa, oyna qilolmas. Iso payg‘ambarning eshagini Makkaga olib borsalar ham, Qaytib kelganda yana eshak bo‘ladi.

* * *

Bir hakim o‘g‘illariga nasihat qilardi:

— Jonim farzandlarim, hunar o‘rganinglar. Dunyoning mol-mulkiga ishonib bo‘lmaydi: kumush va oltin safarda xavf ostida qoladi — yo o‘g‘ri bir yo‘la olib ketadi, yo egasi oz-ozdan sarflab tugatadi. Hunar esa qaynab turuvchi buloq va abadiy davlat. Hunarli odam agar boyligidan ayrilsa ham, g‘am chekmaydi, chunki hunar uning o‘zida bo‘ladi. Qayerga borsa, izzat topadi, to‘rga o‘tiradi. Hunarsiz esa luqmani yig‘ib, mashaqqat ko‘radi.

Bir zamonlar Shomda fitna chiqdi, har kim o‘z yurtidan ketdi. Dehqon bolalaridan aql-zakovatlilari podshohlarga vazir bo‘ldi, vazirlarning nodon bolalari esa qishloqlarda tilanchilik qildi.

Agar otangdan meros qolishini istasang, Otangning ilmi-hunarini o‘rgan. Bu molni o‘n kunda sarflab tugatish mumkin, Hunar esa umr bo‘yi yoningda bo‘lar.

* * *

Bir podshoh o‘g‘lini bir muallimga topshirdi va dedi:

— Bu sening o‘g‘ling kabi. Uni o‘z farzandlaringdek tarbiya qil.

Muallim bir necha yil unga ta’lim berdi, ammo natija chiqmadi. Ayni paytda muallimning o‘z o‘g‘illari ilm va fasohatda kamolga yetishdi. Podshoh muallimni so‘roqqa tutdi:

— Va’dangga xilof qilding, vafo qilmading.

Muallim dedi:

— Hazratim, tarbiya bir xil, ammo tabiatlar har xil.

Kumush va oltin garchi toshdan chiqsa ham, Har toshdan oltin va kumush chiqmaydi. Suhayl yulduzi butun dunyoga nur sochadi, Biror joyda teri yaltiraydi, biror joyda gulxan tutadi.

* * *

Bir maktabdor muallim juda qattiqqo‘l edi. Bolalarni urar, so‘kardi, hech kimga yuz bermasdi. Ota-onalar shikoyat qilib, uni maktabdan haydatdi. O‘rniga bir halim, yumshoq, xushmuomala muallimni qo‘yishdi. U hech kimga qattiq gapirmas, bolalarning ko‘nglini og‘ritmas edi.

Bolalar birinchi muallimning qo‘rquvini unutishdi. Yangisining yumshoqligini ko‘rib, shayton bo‘lib ketishdi: kitoblarni tashlab, o‘yinga berilishdi, bir-birining boshiga lavh urib, maktabni bozorga aylantirishdi.

Ikki haftadan keyin men o‘sha masjid yonidan o‘tib qoldim va ko‘rdim: avvalgi muallimni yana qaytarib, joyiga o‘tqazishibdi. Ota-onalar uning ko‘nglini olib, qayta kelishga zo‘rg‘a ko‘ndirishibdi. Taajjublanib, «La havla», dedim. Bir dono pir bu holni eshitib kulib qo‘ydi:

— Podshoh o‘g‘lini maktabga berdi, kumush taxtachani qo‘yniga soldi. Muallim taxtachaning ustiga oltin suv bilan yozib qo‘ydi: «Ustozning qattiqligi otaning mehridan yaxshiroq».

Lekin tarbiyada ham me’yor kerak. Haddan ortiq qattiqlik nafratni tug‘diradi, haddan ortiq yumshoqlik esa odobsizlikni.

* * *

Bir kishi kurash san’atida kamolga yetgan edi. U uch yuz oltmish xil fanni bilardi va har kuni bir xil usul bilan kurashardi. Shogirdlari ichidan bir go‘zal yigitni yaxshi ko‘rib qoldi va unga uch yuz ellik to‘qqiz usulni o‘rgatdi, faqat bittasini o‘rgatmay qoldirdi.

Yigit kuch-quvvat va mahoratda kamolga yetdi. Zamonasida hech kim u bilan bellasholmasdi. Oxiri bir kuni podshoh huzurida maqtanib dedi:

— Ustozimning menga ortiqchaligi faqat yoshi kattaligida va tarbiya haqida. Aks holda kuchda undan kam emasman, mahoratda esa tengman.

Podshohga bu odobsizlik yoqmadi. Kurash tashkil qilishni buyurdi. Keng bir maydon tayyorlashdi, amirlar, vazirlar, sarhanglar to‘planishdi. Yigit mast fil kabi maydonga kirdi — temir tog‘ bo‘lsa ham, o‘rnidan qo‘zg‘atib yuboradigandek edi. Ustoz bildiki, yigit kuchda undan ustun. Shunda o‘sha yashirib qo‘ygan bitta usulni ishlatdi. Yigit uni qanday qaytarishni bilmasdi. Ustoz uni ikki qo‘li bilan yerdan ko‘tarib, boshidan oshirib yerga urdi. Xalqdan shovqin ko‘tarildi.

Podshoh ustozga xil’at va in’om berdi, yigitni esa malomat qildi:

— O‘z tarbiyachingga qarshi chiqding, da’vo qilding, ammo uddasidan chiqmading.

Yigit dedi:

— Hazratim, u meni kuch bilan yengmadi. Kurash ilmidan bir nozik usul qolgan ekan, uni mendan yashirib kelgan ekan. Bugun o‘sha bilan meni yengdi.

Ustoz dedi:

— Shunday kun uchun saqlab qo‘ygan edim. Donolar aytganki: «Do‘stingga shunchalik kuch berma, agar dushman bo‘lsa, senga qarshi ishlata olsin». Eshitmadingmi, tarbiya qilganidan jafo ko‘rgan bir kishi nima degan edi:

«Hech kim mendan kamon otishni o‘rganmadi, Oxirida meni nishonga olmagan holda».

* * *

Bir kafas ichida to‘tini bir qarg‘a bilan birga qamab qo‘yishdi. To‘ti uning xunuk basharasidan azob chekardi va derdi:

— Bu qanday bedavo yuz, qanday la’nati qiyofa, qanday yoqimsiz qiliq! Ey ayriliq kunlarining qarg‘asi, kashki sen bilan mening oramda mashriq va mag‘ribning masofasi bo‘lsa edi!

Eng qizig‘i shundaki, qarg‘a ham to‘tining suhbatidan bezor bo‘lib, o‘z holiga «La havla» der edi va zamon gardishidan shikoyat qilib, qo‘llarini bir-biriga urardi:

— Bu qanday baxtsizlik, qanday omadsiz taqdir! Mening martabamga munosib bo‘lgan narsa — bog‘ devori ustida bir qarg‘a bilan birga yurish edi. Endi menday bir aqlliga shunday bir ahmoq va beodob bilan qamalib o‘tirish yetarli jazo!

Bu masalni shuning uchun keltirdimki, bilinsin: dono nodondan qanchalik nafratlansa, nodon ham donodan shunchalik bezor bo‘ladi. Har kim o‘z jinsi bilan o‘tirishni istaydi.

* * *

Nuh payg‘ambarning o‘g‘li yomonlar bilan suhbat qurdi va payg‘ambarlik oilasidan bo‘la turib, halok bo‘lganlar qatoridan joy oldi. Asxobi Kahfning iti esa bir necha kun yaxshilar bilan yurgani uchun nomi kitoblarga kirib, odamlar orasida yaxshilik bilan tilga olinadigan bo‘ldi.

Yaxshi bilan yursang — yetarsan murodga, Yomon bilan yursang — qolarsan uyatga.

Bu ikki misol shuni ko‘rsatadiki, tarbiyaning eng katta muallimi — suhbat. Bolani qanday maktabga bersang ham, uning kimlar bilan o‘tirishini bilmasang, tarbiyang yarim bo‘ladi.

* * *

Bir kuni bir majlisda darveshlik libosini kiygan, ammo darvesh tabiatidan uzoq bir odamni ko‘rdim. U boylarni yomonlab, ularning hammasini baxil, takabbur, zolim deb so‘kardi. Men dedim:

— Ey birodar, boylar kambag‘allarning tayanchi, musofirlarning panohi, ziyorat qiluvchilarning qiblasi. Ular yo‘qsillarning og‘irini yengil qiladi, och odamga taom, yalang‘ochga kiyim beradi. Kambag‘allikning ham o‘z sabri bor, boylikning ham o‘z shukri bor. Ikkalasi ham sinov.

U qizishib, mening gapimni bo‘ldi, men ham javob qaytardim. Bahs shunchalik uzoqqa ketdiki, oxiri ikkalamiz qozi oldiga borib, hukm so‘radik. Qozi bizni tinglab dedi:

— Ey boylarni maqtagan, ey darveshlarni maqtagan! Har guruh ichida yaxshi ham bor, yomon ham. Yaxshi boy — Xudoning bandalarga rahmati; yomon darvesh — o‘z kiyimiga isnod. Haqiqiy ulug‘lik molda ham, jandada ham emas, xulqda.

Ikkimiz ham bu gapdan rozi bo‘lib, bir-birimizning yuzimizdan o‘pdik va tortishuvni yarashuv bilan tugatdik.

* * *

Bir kishining ko‘zi og‘rib qoldi. U tabib o‘rniga baytor — hayvonlarni davolovchi kishining oldiga bordi. Baytor uning ko‘ziga hayvonlarga surtadigan dorini surtdi va u ko‘r bo‘lib qoldi. Ish qoziga tushdi. Qozi dedi:

— Baytorning aybi yo‘q. Agar bu odam eshak bo‘lmaganida, baytorga bormas edi.

Bu hikoyatdan maqsad shuki: kim muhim ishni tajribasiz odamga topshirsa, pushaymon bo‘ladi, aqlli odamlar esa uni engil fikrli deb biladi.

Aqlli ishni ishbilarmonga topshiradi, Bo‘yra to‘quvchi ham ipak to‘qiy olsa-da, Uni ipakchilar ustaxonasiga olib bormaydilar.

* * *

Bir yosh faqih otasiga dedi:

— Otajon, bu va’zxonlarning so‘zlari menga ta’sir qilmay qo‘ydi. Ular minbarda bir narsa deydi, o‘zlari esa boshqa ish qiladi. Xalqni dunyodan voz kechishga chaqiradi, o‘zlari esa mol yig‘adi.

Otasi dedi:

— O‘g‘lim, faqat shu xayol bilan nasihatchilardan yuz o‘girma, ilmdan mahrum bo‘lib qolasan. Bu xuddi ko‘r odamning loyga botib: «Ey musulmonlar, yo‘limga chiroq tuting!» deyishiga o‘xshaydi. Bir ayol kulib: «Chiroqni ko‘rmaydigan sen, chiroq bilan nima ko‘rasan?» dedi. Va’z majlisi — bazzozning do‘koniga o‘xshaydi: unda naqd pul bermasang, mol ololmaysan. Sen ham ixlos bilan kelmasang, saodat ololmaysan.

Olim so‘zini quloq bilan eshit, Garchi uning amali so‘ziga mos bo‘lmasa ham. Devorga yozilgan pand bo‘lsa-da, Uni o‘qib, ibrat olmoq kerak.

* * *

Bir donishmand aytdi: bola ota-onaning qo‘lida bir omonatdir. Uning qalbi oppoq qog‘ozga o‘xshaydi. Unga nima yozsang, o‘sha qoladi. Yoshlikda o‘rgatilgan odob toshga o‘yilgan naqshdek mustahkam bo‘ladi, qarilikda o‘rgatilgan esa suvga yozilgan yozuvdek tez o‘chadi.

Ho‘l novdani istagan tomonga egasan, Quruq shoxni esa faqat olov to‘g‘rilaydi.