Bilol ibn Raboh roziyallohu anhu — Islomning birinchi muazzini, sabr va iymon timsoli. U asli habash bo‘lib, Makkada Qurayshning boy kishilaridan biri — Umayya ibn Xalafning quli edi. Onasining ismi Hamoma bo‘lgan.

Bilol Islomni dastlabki kunlarda qabul qilganlardan biri. Lekin qul bo‘lgani uchun uning na qabilasi, na himoyachisi bor edi. Uning xo‘jayini Umayya Bilolning musulmon bo‘lganini bilgach, uni qattiq qiynoqqa sola boshladi. Tarixiy manbalarda aytilishicha, u Bilolni Makkaning jazirama issig‘ida qumga yotqizib, ko‘kragiga og‘ir tosh qo‘yar va: «Muhammadni inkor qil, Lot va Uzzoga sig‘in, bo‘lmasa shu holda qolasan», derdi. Bilol esa faqat bir so‘zni takrorlardi: «Ahad, ahad!» — ya’ni «Alloh yagona, yagona!» Abdulloh ibn Mas’ud roziyallohu anhuning rivoyatida ham Bilol o‘zini Alloh yo‘lida arzimas sanab, qiynoqlarga chidagani va «Ahad, ahad» degani zikr qilinadi (Ibn Moja va Imom Ahmad rivoyati).

Bir kuni Abu Bakr Siddiq roziyallohu anhu bu manzarani ko‘rib, Bilolni xo‘jayinidan sotib oldi va ozod qildi. Umar roziyallohu anhu keyinchalik: «Abu Bakr bizning sayyidimiz va u bizning sayyidimiz Bilolni ozod qildi», degan (Buxoriy rivoyati, Jobir roziyallohu anhudan). E’tibor bering: Umar kabi Qurayshning zodagoni sobiq habash qulni «sayyidimiz» deb atayapti. Islom insonlarni rangi va nasabiga qarab emas, taqvosiga qarab baholadi: «Albatta, Alloh nazdida eng hurmatlingiz — eng taqvodoringizdir» (Hujurot surasi, 13-oyat ma’nosi).

Madinaga hijrat qilingach, musulmonlarni namozga qanday chaqirish masalasi ko‘tarildi. Abdulloh ibn Zayd roziyallohu anhu tushida azon kalimalarini ko‘rdi. Payg‘ambarimiz uning tushini haq deb tasdiqlab: «Bilolga o‘rgat, u azon aytsin, chunki uning ovozi sendan baland», dedilar (Abu Dovud va Termiziy rivoyati). Shu tariqa Bilol Islom tarixidagi birinchi muazzin bo‘ldi. Qachonki «Allohu akbar» sadosi Madina osmonida yangrasa, bir paytlar «Ahad, ahad» deb qiynalgan o‘sha ovoz yangrar edi.

Makka fath qilingan kuni Payg‘ambarimiz Bilolga Ka’baning ustiga chiqib azon aytishni buyurganlari tarix kitoblarida mashhur. Bir paytlar Makka ko‘chalarida xorlangan qul endi Ka’baning ustida Allohning yagonaligini e’lon qilmoqda edi.

Bilolning jannatdagi maqomi haqida ajoyib hadis bor. Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Payg‘ambarimiz bomdod namozida Bilolga: «Ey Bilol, Islomda qilgan eng umidli amalingni menga ayt. Chunki men jannatda oldimda sening oyoq tovushingni eshitdim», dedilar. Bilol: «Men uchun bundan umidliroq amal yo‘q: kechami-kunduzmi, qachon tahorat qilsam, o‘sha tahorat bilan Alloh nasib qilgancha namoz o‘qiyman», dedi (Buxoriy va Muslim rivoyati).

Bu hadisdan olinadigan saboq juda muhim: Bilolni jannatga yetaklagan amal katta va g‘aroyib ish emas, balki kichik, lekin doimiy odat edi — har tahoratdan keyin ikki rak’at namoz. Bugun buni har birimiz qila olamiz.

Payg‘ambarimiz vafot etgach, Bilol Madinada azon aytishga chiday olmadi, chunki «Ashhadu anna Muhammadan Rasululloh» deganda yig‘lab yuborardi. Tarixiy manbalarga ko‘ra, u Shomga ketib, u yerda Alloh yo‘lida jihod bilan umr o‘tkazgan va hijriy 20-yil atrofida Damashqda vafot etgan. Bilolning keyinchalik Madinaga kelib, Hasan va Husaynning iltimosi bilan azon aytgani haqida xalq orasida tarqalgan hikoya bor, lekin muhaddislar uning sanadini zaif deb hisoblaydilar.

Bugun ham dunyoning barcha burchaklarida, jumladan, yurtimiz masjidlarida kuniga besh marta azon yangraydi. Har bir muazzin aslida Bilol boshlagan xizmatni davom ettirmoqda. Azon so‘zlari — Allohning ulug‘ligi, tavhid, payg‘ambarlikka guvohlik, namoz va najotga chaqiriq — Bilolning qiynoq ostida ham tark qilmagan «Ahad, ahad» kalimasining kengaytirilgan sadosidir.

Saboq: Bilol hayoti inson qadri uning kelib chiqishi, rangi yoki boyligida emas, iymoni va sabrida ekanini ko‘rsatadi. Qiynoq ostida ham haqni tark qilmagan ovoz Allohning uyida yangradi. Kichik, lekin doimiy amallar inson uchun jannat eshigini ochishi mumkin.