Miya alohida, yakka-yakka faktlarni yomon eslaydi, lekin bir-biriga bog‘langan bilimlar tarmog‘ini yaxshi eslaydi. Agar yangi ma’lumot siz allaqachon biladigan narsaga «ilinib» olsa, uni topish va eslash osonlashadi. Ta’lim psixologiyasida buning bilan bog‘liq usul «chuqurlashtirib so‘rash» yoki «tushuntirib o‘rganish» deb ataladi. Uning mohiyati oddiy: o‘qiyotgan narsangiz haqida «nega?» va «qanday?» degan savollarni berish.

Masalan, siz tarixdan Buyuk ipak yo‘li Movarounnahr shaharlarining gullab-yashnashiga ta’sir qilganini o‘qidingiz. Bu faktni shunchaki yodlash mumkin. Lekin o‘zingizdan so‘rang: «Nega aynan Samarqand va Buxoro?» Javob izlaysiz: ular savdo yo‘llari kesishgan joyda, suv manbalariga yaqin, hunarmandchilik rivojlangan joylar edi. Endi bu fakt geografiya, iqtisod va hunarmandchilik haqidagi bilimlaringizga bog‘landi va uni unutish ancha qiyinlashdi.

Aniq fanlarda ham shunday. Fizikada formulani yodlash o‘rniga so‘rang: «Bu formuladagi har bir harf nimani bildiradi? Agar bitta kattalik ikki baravar oshsa, natija nima bo‘ladi? Bu hayotda qayerda uchraydi?» Kimyoda reaksiyani yodlash o‘rniga so‘rang: «Nega bu moddalar o‘zaro ta’sirlashadi? Bu oshxonada, dalada, zavodda qayerda ko‘rinadi?» Biologiyada — «Bu organ nega aynan shunday tuzilgan? Uning tuzilishi vazifasiga qanday mos?»

Hayotiy misollar bog‘lashning eng kuchli vositasi. Fizikadagi ishqalanish — qishda muz ustida sirpanish. Kimyodagi oksidlanish — temirning zanglashi yoki kesilgan olmaning qorayishi. Biologiyadagi fermentlar — non xamirining ko‘tarilishi. Matematikadagi foizlar — bozordagi chegirma yoki bankdagi omonat. O‘zbek tilidagi qo‘shma gaplar — kecha onangiz bilan bo‘lgan suhbatingiz. Har bir mavzu uchun o‘z hayotingizdan bitta misol topishga harakat qiling.

Yana bir foydali usul — so‘z va rasmni birlashtirish. Matn bilan birga sxema, jadval, chizma, vaqt chizig‘i chizsangiz, bilim ikki xil yo‘l bilan saqlanadi. Tarix uchun vaqt chizig‘i, biologiya uchun organ sxemasi, kimyo uchun moddalar orasidagi bog‘liqlik xaritasi, geografiya uchun kontur xarita — bularning hammasi xotirani mustahkamlaydi. Chizmangiz chiroyli bo‘lishi shart emas, muhimi — uni o‘zingiz chizasiz, demak, o‘ylaysiz.

Mavzular orasidagi bog‘liqlikni ko‘rish ham muhim. Kimyodagi atom tuzilishi fizikadagi elektr bilan, biologiyadagi moddalar almashinuvi kimyodagi reaksiyalar bilan, tarixdagi voqealar adabiyotdagi asarlar bilan bog‘langan. Abdulla Qodiriyning «O‘tkan kunlar» romanini o‘qiganingizda XIX asr Turkistonining tarixi ham esingizga tushsa — ikki fan bir-birini mustahkamlaydi. Har hafta bir marta o‘zingizga savol bering: «Bu hafta o‘rganganlarim qaysi boshqa fanga bog‘liq?»

Bugun qiling:

1. Bugun o‘qigan mavzuingiz bo‘yicha kamida beshta «nega?» va «qanday?» savolini yozib, ularga javob toping.

2. Har bir asosiy fan bo‘yicha bittadan hayotiy misol toping va daftaringizga yozing.

3. Eng qiyin mavzuingiz uchun bitta sxema yoki vaqt chizig‘i chizing.