Yo‘l ko‘rsatuvchi masofani qisqartirish uchun o‘rmon orqali to‘g‘ri yurdi. Fogg va ser Frensis o‘rindiqlarda tinimsiz silkinib, inglizlarga xos chidam bilan indamay o‘tirishardi.

Paspartu esa filning bel tomonida o‘tirib, har qadamda u yoqdan-bu yoqqa sakrar edi. Xo‘jayini tilini tishlab qo‘ymaslikni maslahat bergani uchun u tilini tishlari orasidan chiqarmasdi. U goh filning bo‘yniga, goh dumiga sakrab, sirkdagi akrobatdek mashq qilardi. Lekin shunga qaramay u kulib, hazil qilar, ba’zan cho‘ntagidan shakar bo‘lagini chiqarib, filning xartumiga tutardi. Aqlli Kiuni uni xartumining uchi bilan olar, bir qadam ham yurishdan to‘xtamasdi.

Ikki soatdan keyin pors filga bir soatlik dam berdi. Ser Frensis charchab qolgan edi, janob Fogg esa go‘yo karavotidan endigina turgandek tetik edi.

— Bu odam temirdan yasalgan! — dedi general unga hayrat bilan qarab.

— Qattiq temirdan, — dedi Paspartu, tushlik tayyorlar ekan.

Peshinda yana yo‘lga chiqishdi. O‘rmon o‘rnini toshloq tekisliklar egalladi; ba’zan maymun to‘dalari ko‘rinib, Paspartuni juda xursand qilardi.

Bir fikr esa Paspartuni qattiq bezovta qilardi: Allohobodga yetgach, janob Fogg filni nima qiladi? O‘zi bilan olib ketadimi? Imkonsiz! Ozod qo‘yib yuboradimi? Agar xo‘jayini filni unga sovg‘a qilsa-chi? Paspartu buni o‘ylab, juda xijolat bo‘lardi — u bunday sovg‘ani nima qiladi?

Kechki soat sakkizda ular Vindxya tog‘larining asosiy tizmasidan o‘tib, shimoliy yonbag‘ridagi vayrona bir kulbada tunashdi. Kun davomida yigirma besh mil yo‘l bosishgan, Allohobodgacha yana shuncha qolgan edi.

Uzoqdan yo‘lbarslarning bo‘kirishi eshitilib tursa ham, charchagan sayohatchilar tez uxlab qolishdi. Paspartu tushida filni boshqarayotganini ko‘rdi, janob Fogg esa Seyvil-Roudagi uyidagidek xotirjam uxladi.

Ertalab soat oltida yo‘lga tushishdi. Yo‘l ko‘rsatuvchi kechqurungacha Allohobodga yetib borishni umid qilardi. Shunda janob Fogg sayohat boshidan beri tejab kelgan qirq sakkiz soatning bir qismini yo‘qotgan bo‘lardi, xolos.

Soat to‘rt atrofida, qalin o‘rmon ichida, fil birdan bezovtalanib to‘xtadi. Yo‘l ko‘rsatuvchi pastga tushib, butalar orasiga qaradi.

Uzoqdan g‘alati shovqin eshitilardi: odamlar ovozi va mis cholg‘u asboblarining tovushi. Shovqin yaqinlashib kelardi.

Pors filni chakalakzorning eng qalin joyiga yashirdi.

— Brahmanlar marosim yurishi, — dedi u pichirlab. — Iloji boricha ularning ko‘zlariga tushmasligimiz kerak.

Yurish yaqinlashdi. Oldinda ruhoniylar, ularni qurshab olgan olomon qayg‘uli marsiyalar kuylardi. Ortidan ho‘kizlar tortgan arava ustida to‘rt qo‘lli, qizil rangga bo‘yalgan, tili osilgan dahshatli bir ilohaning haykali kelardi.

— Bu Kali, — pichirladi ser Frensis, — muhabbat va o‘lim ilohasi.

— O‘lim — ha, lekin muhabbat — hech qachon! — dedi Paspartu. — Qanday xunuk xotin!

Pors uni jim bo‘lishga undadi.

Haykal atrofida keksa fakirlar sakrab-o‘ynashardi. Ularning ortida bir necha brahman bir ayolni qo‘llaridan sudrab kelardi. U zo‘rg‘a oyoqda turardi.

Bu ayol yosh, Yevropa ayolidek oppoq yuzli, qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan edi. Uning ortidan qo‘riqchilar zambilda boy kiyimlarga o‘ralgan bir cholning — rojaning jasadini olib kelishardi.

Ser Frensis bu tantanali yurishni qayg‘u bilan kuzatib, yo‘l ko‘rsatuvchiga o‘girildi:

— Sati!

Pors bosh irg‘ab, lablariga barmog‘ini qo‘ydi. Uzun yurish asta-sekin daraxtlar orasiga kirib, g‘oyib bo‘ldi.

— «Sati» nima? — so‘radi Fileas Fogg.

— Sati, janob Fogg, — javob berdi general, — inson qurbonligi, lekin ixtiyoriy qurbonlik. Hozir ko‘rgan ayolingiz ertaga erta tongda tiriklayin yondiriladi. Erining jasadi bilan birga.

— Ey, yaramaslar! — qichqirdi Paspartu g‘azabini bosa olmay.

— Jasad-chi? — so‘radi Fogg.

— Bu uning eri, roja, — dedi yo‘l ko‘rsatuvchi. — Bandelkhandning mustaqil rojasi edi.

— Nahotki Hindistonda bunday vahshiy odatlar hamon mavjud bo‘lsa, inglizlar ham ularni yo‘qota olmagan bo‘lsa? — so‘radi Fogg hayajonini zarracha ham ko‘rsatmay.

— Hindistonning ko‘p qismida endi bunday qurbonliklar bo‘lmaydi, — dedi ser Frensis. — Lekin bu yovvoyi hududlarda bizning hokimiyatimiz yo‘q.

— Bechora ayol! — dedi Paspartu. — Tiriklayin yondirishadi!

— Ha, — davom etdi general, — agar yondirilmasa, qarindoshlari uni shunday ayanchli hayotga mahkum qilishadiki, o‘lim bundan yaxshiroq bo‘ladi.

— Lekin bu ayol o‘z xohishi bilan bormayapti, — dedi yo‘l ko‘rsatuvchi. — Hammasi bilishadi. U Bombeylik boy savdogarning qizi, ingliz tarbiyasini olgan. Uni zo‘rlik bilan qariga erga berishgan. Bir marta qochmoqchi bo‘lgan, lekin ushlab olishgan. Endi uni nasha va afyun tutuniga botirib, o‘zini anglamay qo‘yishgan.

Yo‘l ko‘rsatuvchining so‘zlari ser Frensisni hayajonga soldi. Fileas Fogg esa fil yo‘lga tushish uchun tayyor bo‘lganda, generalga qarab dedi:

— Agar o‘sha ayolni qutqarsak-chi?

— Qutqarsak, janob Fogg! — qichqirdi general.

— Hali o‘n ikki soat ortiqcha vaqtim bor. Uni shunga sarflashim mumkin.

— Siz yuraksiz odam ekansiz, deb o‘ylardim! — dedi ser Frensis.

— Ba’zan, — sodda javob berdi Fileas Fogg, — vaqtim bo‘lsa.