O‘lchamagan narsani boshqarib bo‘lmaydi. Ko‘pchilik telefonda kuniga qancha vaqt o‘tkazishini bilmaydi va taxmin qilganda haqiqatdan ancha kam aytadi. Shuning uchun birinchi qadam — halol o‘lchash. Zamonaviy telefonlarning deyarli hammasida ekran vaqtini ko‘rsatadigan funksiya bor: u har bir ilovada qancha vaqt o‘tkazganingizni, telefonni kuniga necha marta qo‘lga olganingizni ko‘rsatadi.

Bir hafta davomida hech narsani o‘zgartirmasdan, faqat kuzating. Har kuni kechqurun ekran vaqtingizni daftarga yozing: umumiy vaqt va eng ko‘p vaqt olgan uchta ilova. Hafta oxirida natijaga qarang. Ko‘pchilik uchun bu kichik zarba bo‘ladi — va bu yaxshi, chunki o‘zgarish shu zarbadan boshlanadi.

Endi foydali va zararli vaqtni ajrating. Telefonda o‘quv videolarini ko‘rish, test yechish, lug‘atdan foydalanish, ota-onangiz bilan gaplashish — bular foydali. Maqsadsiz lenta varaqlash, cheksiz qisqa videolar, soatlab o‘yin — bular sizdan vaqt oladi. Maqsad — ekran vaqtini nolga tushirish emas, zararli qismini kamaytirish.

Chegara qo‘yishning bir necha usuli bor. Birinchisi — ilova limiti. Ko‘p telefonlarda har bir ilova uchun kunlik limit qo‘yish mumkin: masalan, ijtimoiy tarmoqqa kuniga 30 daqiqa. Limit tugasa, ilova bloklanadi. Albatta, bu blokni olib tashlash oson, lekin u sizga bir lahza to‘xtab o‘ylash imkonini beradi: «Haqiqatan ham yana kerakmi?»

Ikkinchisi — vaqt oynalari. Telefondan foydalanish uchun aniq vaqtlar belgilang: masalan, tushlikdan keyin 20 daqiqa, kechki ovqatdan keyin 30 daqiqa. Qolgan vaqtda telefon faqat qo‘ng‘iroq va o‘quv ishlari uchun. Bu usul ko‘pchilikka yoqadi, chunki u taqiqlamaydi, faqat tartibga soladi.

Uchinchisi — ilovani o‘chirish. Agar biror ilova sizni juda ko‘p ushlab tursa va limitlar yordam bermasa, uni telefondan butunlay o‘chirib tashlang. Kerak bo‘lsa, kompyuterdan yoki brauzer orqali kiring — bu noqulayroq va aynan shu noqulaylik foydali. Ko‘p abituriyentlar imtihongacha bo‘lgan oxirgi oylarda asosiy ijtimoiy tarmoq ilovalarini o‘chirib turadi va imtihondan keyin qaytaradi.

O‘yinlar haqida alohida gapirish kerak. Telefon va kompyuter o‘yinlari, ayniqsa onlayn o‘yinlar, ko‘p yoshlarning vaqtini oladi. O‘yin o‘zi yomon emas — u dam olish, do‘stlar bilan vaqt o‘tkazish, hatto ba’zi ko‘nikmalarni rivojlantirish vositasi bo‘lishi mumkin. Lekin ko‘p o‘yinlar ham kunlik mukofotlar, «bugun kirmasang yo‘qotasan» degan bonuslar, cheksiz darajalar bilan sizni har kuni qaytarishga mo‘ljallangan. Agar o‘ynasangiz, oldindan vaqtni belgilang va o‘yinni o‘qishdan keyin, mukofot sifatida qiling — oldin emas. «Bir partiya o‘ynab, keyin o‘qiyman» degan gap ko‘pincha «uch soat o‘ynadim» bilan tugaydi.

Telefonni o‘quv vositasiga aylantirish ham mumkin. Uni o‘qishdan butunlay ajratish shart emas — muhimi, uni maqsadli ishlatish. Masalan, ekran vaqtingizning bir qismini test yechishga, o‘quv videolariga, kartochka ilovalariga yo‘naltiring. Lekin bu yerda ham hushyor bo‘ling: «o‘quv videosi» ko‘rish uchun video ilovaga kirib, yarim soatdan keyin umuman boshqa narsa ko‘rayotganingizni sezishingiz mumkin. Shuning uchun o‘quv videosini ko‘rishdan oldin aniq qaysi videoni ko‘rishingizni belgilang va tugagach, ilovani yoping.

Samarqandlik Lobar o‘z ekran vaqtini o‘lchab, kuniga juda ko‘p soat qisqa videolarga ketayotganini ko‘rdi. U avval limit qo‘ydi, lekin har safar «yana 15 daqiqa» tugmasini bosardi. Keyin ilovani butunlay o‘chirdi. Birinchi uch-to‘rt kun qo‘li beixtiyor telefonda o‘sha ilova turgan joyga borardi. Keyin bu odat so‘ndi. U bo‘shagan vaqtning bir qismini o‘qishga, bir qismini esa onasi bilan kechki sayrga sarflay boshladi.

Bugun qiling:

1. Bir hafta davomida har kuni kechqurun ekran vaqtingizni va eng ko‘p vaqt olgan uchta ilovani daftarga yozing.

2. Eng ko‘p vaqt oladigan ilova uchun kunlik limit qo‘ying.

3. Telefondan foydalanish uchun kuniga ikki-uch aniq vaqt oynasini belgilang.